Category Archives: KELUARGA

ANUGERAH PERKHIDMATAN CEMERLANG (APC) & TAULIAH PENDAFTAR

Kota Kinabalu – Majlis Anugerah Perkhidmatan Cemerlang dan Perpisahan 2 kakitangan Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah. Majlis yang berlangsung pada 09 Oktober 2017 di Hotel Shangrila,  Bandaran Berjaya, Kota Kinabalu itu dihadiri oleh Hakim-Hakim Mahkamah Tinggi dan Rendah Syariah Sabah, Ketua Pendaftar, pegawai-pegawai kanan dan kakitangan Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah.

Dalam ucapannya, Yang Amat Arif Datuk Jasri @ Nasip bin Matjakir mengalu-alukan kehadiran 3 pegawai baru di Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah. Pegawai baru berkenaan adalah Puan Hajah Surayah binti Ramlee yang dilantik sebagai Ketua Pendaftar, Tuan Mohd Amir bin Haji Arifin dan Tuan Abu Hassan bin Abdullah yang masing-masing menjalankan tugas sebagai Pendaftar dan Hakim Syarie di Mahkamah Syariah Sabah.

Pada majlis berkenaan, seramai 15 orang pegawai dan kakitangan menerima Anugerah Perkhidmatan Cemerlang (APC). Penerima anugerah adalah seperti berikut:

  1. Tuan Sabaruddin bin Bidin
  2. Tuan Mohd Jaidil Akthar bin Mahamod.
  3. Puan Norhidayah binti Basri
  4. Encik Mod Hanif bin Arshad
  5. Puan Zuliza binti Musa
  6. Encik Kamaruzzaman bin Ab Kadir
  7. Cik Norliza binti Sawi
  8. Encik Ramzy bin Ramli
  9. Puan Laineh binti Maidum
  1. Cik Amida @ Amidah binti Sami
  2. Puan Norlialah binti Lamjan
  3. Encik Muhammad Hilmy M Moh Zain
  4. Encik Dirman bin Santing
  5. Encik Hamidun bin Kamijan
  6. Encik Masdar bin Ital

cofcofcofcof

 

Majlis berkenaan juga turut meraikan perpisahan dengan Tuan Sabaruddin bin Bidin yang berpindah ke Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sembilan.

cof

 

Majlis turut meraikan 3 orang kakitangan Mahkamah Syariah pegawai yang menamatkan tempoh perkhidmatan awam. Mereka adalah Madly bin Madiki, Adam bin Yunus dan Rosni binti Mustapha.

cofcof

Dalam majlis yang sama, Yang Amat Arif Ketua Hakim Syarie turut menyerahkan Tauliah Penolong Pendaftar kepada 13 pegawai Mahkamah.

cof

Turut menyerikan majlis adalah acara memotong kek sempena hari lahir Ketua Hakim Syarie, Yang Amat Arif Datuk Jasri @ Nasip bin Matjakir yang ke 55.

cofcofcofcof

cof

 

 

Advertisements

SEMINAR KEBANGSAAN TRANSFORMASI PENGURUSAN HARTA PUSAKA 2016

USIM –  Seminar Kebangsaan Transformasi Harta Pusaka Kebangsaan telah diadakan di Universiti Islam Sains Malaysia (USIM) pada 22 September 2016 bersamaan 20 Zulhijjah 1437. Seminar sehari berkenaan yang dihadiri lebih kurang 1000 peserta dari dalam dan luar negara adalah anjuran Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM) dengan kerjasama USIM.

Seminar ini telah dirasmikan oleh Menteri di Jabatan Perdana Menteri, Yang Berhormat Datuk Seri Jamil Khir bin Baharom bagi mewakili Timbalan Perdana Menteri, YAB Dato’ Seri Dr. Ahmad Zahid bin Hamidi. Dalam majlis yang sama beliau turut melancarkan Projek Pembangunan Perisian Sistem e-Faraid.

Turut hadir adalah Yang Berhormat Senator Dato’ Dr Asyraf Wajdi bin Datuk Dusuki, Timbalan Menteri di Jabatan Perdana Menteri, Ketua Hakim Syarie yang juga Ketua Pengarah JKSM, Yang Amat Arif Tan Sri Dr Hj Ibrahim bin Lembut dan Dato’ Prof Dr. Musa Ahmad, Naib Canselor, USIM.

Peserta yang hadir terdiri dari pelbagai latar belakang . Selain Hakim-Hakim Mahkamah Rayuan Syariah JKSM, Ketua-Ketua Hakim Syarie Negeri-Negeri, Hakim-Hakim Syarie, Mufti, pegawai kanan dari Jabatan Peguam Negara, pegawai-pegawai agama, peguam, pakar-pakar kewangan Islam, pensyarah-pensyarah dari universiti awam dan swasta serta orang awam juga turut hadir dalam seminar tersebut.

Beberapa kertas kerja dibentangkan oleh tokoh-tokoh perundangan Islam di negara ini. Pada sesi pagi, ucap tama telah disampaikan oleh Ketua Hakim Syarie JKSM, YAA Tan Sri Dr Hj Ibrahim bin Lembut dengan tajuk “Pengurusan Kes Harta Pusaka: Transformasi Alaf Madani”.

Dalam ucap tamanya, YAA Tan Sri Dr Ibrahim Lembut memaklumkan bahawa E-Faraid merupakan pembangunan sistem pengurusan faraid berasaskan web yang akan digunakan oleh Mahkamah Syariah di seluruh negara dan juga orang awam. E-Faraid juga merupakan aplikasi online seumpama ini yang pertama kali diwujudkan di dunia. Projek ini terdiri dari 2 modul iaitu E-Faraid dan dan K-Faraid.

E-Faraid adalah sistem pengurusan kes faraid yang dikendalikan di mahkamah syariah bermula dari pendaftaran kes sehingga perintah dikeluarkan oleh Mahkamah Syariah yang digunakan oleh mahkamah syariah Malaysia. K-Faraid pula merupakan pembelajaran disiplin ilmu faraid meliputi kefahaman hukum syarak melibatkan faraid serta komponen pembelajaran secara interaktif kepada orang awam.

Kertas kerja pertama dibentangkan oleh Yang Arif Tuan Ahmad bin Lakim, Hakim Litar Mahkamah Tinggi Syariah Melaka, juga merangkap Pengarah Bahagian latihan JKSM bertajuk “Pengurusan dan Bidang Kuasa Kes Harta Pusaka Mahkamah Syariah di Malaysia: Cabaran dan Transformasi”.

Pada sesi petang pula, kertas kerja kedua telah dibentangkan oleh Dr Mushaddad Hasbullah, Pensyarah FSU, USIM bertajuk “Implikasi Harta Pusaka Dalam Konteks Hukum dan Nasab”. Kertas kerja ketiga pula dibentangkan oleh Tuan Hj Suhaime bin Mahbar, Pengarah Penyelidikan Perancangan dan Dasar, JPA dengan tajuk “Transformasi Pengurusan Pembahagian Harta Pusaka di Malaysia: Isu-Isu dan Penyelesaian”.

20160922_141006

20160922_123140

 

20160922_112444

20160922_112306

20160922_112337

20160922_123418

20160922_165955

20160922_172454

LITERASI UNDANG-UNDANG DI KENINGAU

KENINGAU – Program DIALOG KASIH SAYANG (DKS) yang digerakkan di bawah Jawatankuasa Undang-Undang, Majlis Penasihat Wanita Sabah (MPWS) telah diadakan di Institut Perguruan Kampus Keningau, Sabah pada 27 Julai 2016.  Program yang julung kalinya diadakan  di Keningau itu adalah anjuran bersama Majlis Penasihat Wanita Sabah dan Jabatan Hal Ehwal Khas Wanita (JHEWA) dengan kerjasama Institut Perguruan Kampus Keningau (IPG) sempena sambutan Hari Wanita 2016.

Seramai 350 peserta yang hadir bagi mengikuti program yang bermula jam 8.30 pagi dan berakhir jam 1.30 petang tersebut. Peserta terdiri dari pensyarah, kakitangan dan siswa pendidik IPGK. Turut hadir adalah Pengetua, Guru Kaunseling, Guru Disiplin dari 11 buah sekolah sekitar Daerah Keningau.  Beberapa Pegawai Kanan dari Pejabat Pendidikan Daerah, Kolej Vokasional, Institut Pengajian Dakwah Islam Sabah (IPDAS) dan juga Ketua Kampung dari Daerah Keningau juga hadir dalam program tersebut.

Dalam ucapan aluan-aluan dalam Buku Cenderahati, Pengarah IPG Kampus Keningau, Puan Rujinah binti Miki mengucapkan terimakasih atas kepercayaan kepada IPG Kampus Keningau untuk bekerjasama dengan pihak MPWS bagi menjayakan program literasi undang-undang berbentuk seminar separuh hari. Pengerusi Jawatankuasa Undang-Undang, MPWS, Tuan Sakaria Samela, yang juga merupakan Ketua Pendakwa Syarie Negeri Sabah menyatakan bahawa program ini bertujuan untuk memberikan pendedahan kepada para peserta mengenai undang-undang keluarga syariah, sivil dan adat, termasuk undang-undang kesalahan jenayah sivil dan syariah serta hal ehwal pendaftaran kelahiran dan kematian di Jabatan Pendaftaran Negara (JPN).

Format program berkenaan ada sedikit perubahan berbanding program-program yang dianjurkan sebelum ini di daerah-daerah lain. Program kali ini telah dimulakan dengan ceramah khas perundangan oleh Yang Arif Tuan Ahadin bin Arinen, Hakim Mahkamah Tinggi Syariah, Tawau Sabah dengan tajuk “Perlembagaan Persekutuan: Hak dan Tanggungjawab”. Program seterusnya diteruskan dengan sesi dialog dengan peserta yang menampilkan beberapa pegawai kerajaan dan pengamal undang-undang di Sabah sebagai penalis.

Sesi dialog tersebut dikendalikan oleh Puan Sairah Haji Yahya, Pegawai Mediasi, Jabatan Bantuan Guaman Malaysia (JBG) cawangan Sabah. Para penalis pula terdiri dari ASP Puan Gloria ak Vincent Balang, Bahagian Siasatan Seksual, Wanita dan Kanak-Kanak, Jabatan Siasatan Jenayah Ibu Pejabat Polis Kepayan, Sabah, Tuan Mohd Saufurazee Hussin, Pendaftar Tanah di Jabatan Tanah dan Ukur Negeri Sabah, Puan Anne Nur Ain Charles Abdullah dari Unit UTK, Jabatan Pendaftaran Negara (JPN) Kota Kinabalu dan Puan Noor Azah Abdul Rahman, Presiden Persatuan Peguam Wanita Muslim Sabah (SALWA).

Program separuh hari itu dirasmikan oleh Yang Berhormat Datuk Haji Sairin Karno, Pembantu Menteri Pertanian dan Industri Makanan Sabah, merangkap ADUN N34, Liawan Keningau. Dalam ucapannya, Datuk Haji Sairin Karno menyokong usaha seperti ini dalam rangka mencelikkan masyarakat pedalaman tentang undang-undang syariah, sivil dan adat negeri.

Sepanjang program tersebut berlangsung, pelbagai persoalan dikemukakan oleh peserta. Program seumpama ini dilihat mampu memberi informasi berguna kepada masyarakat di negeri ini dalam hal ehwal perundangan khususnya undang-undang kekeluargaan dan jenayah dalam konteks syariah, sivil dan adat. Persoalan yang dibangkitkan peserta menggambarkan betapa masyarakat begitu kehausan ilmu berhubung perundangan. Apa yang boleh disimpulkan ialah, program ini telah berjaya mencapai objektifnya.

Program literasi undang-undang berkenaan telah diteruskan pada keesokan harinya di Dewan Masyarakat Daerah Tambunan.

IMG-20160727-WA0027

20160727_125928

IMG-20160731-WA0005

IMG-20160727-WA0015

20160727_112734

IMG-20160727-WA0022IMG-20160727-WA0025

DIALOG KASIH SAYANG DI KALABAKAN

KALABAKAN | Program Dialog Kasih Sayang (DKS) anjuran Majlis Penasihat Wanita Sabah (MPWS) di bawah Jawatankuasa Undang-Undang telah diadakan di Kg Kalabakan, Tawau pada 4 Jun 2016. Program celik undang-undang yang julung kalinya diadakan di Kalabakan itu telah dirasmikan oleh Yang Berhormat, Datuk Hajah Hamisah Yassin, Pembantu Menteri Pembangunan Sumber & Kemajuan Teknologi Maklumat, merangkap ADUN N. 59, Tanjung Batu, Tawau.

Program DKS ini mendapat sambutan hangat daripada penduduk Kelabakan apabila seramai 258 peserta hadir. Menariknya, kehadiran kaum lelaki adalah di luar dugaan apabila hampir separuh peserta yang hadir adalah terdiri dari peserta lelaki. Suasana seperti ini sememangnya jarang berlaku. Ini kerana, program seumpama ini yang pernah dianjurkan di tempat-tempat lain sebelum ini majoritinya dihadiri peserta wanita sahaja. Program ini juga menarik kerana kehadiran peserta adalah dari pelbagai suku kaum dan agama yang tinggal di sekitar Kalabakan.

Pelbagai isu dan persoalan berkaitan undang-undang kekeluargaan melibatkan perkahwinan adat, sivil dan Islam, jenayah, pendaftaran kelahiran anak dikemukakan oleh peserta. Antara ahli penal yang diundang untuk berkongsi ilmu dan pengalaman adalah Tuan Sakaria Samela, Pengerusi Jawatankuasa Undang-Undang MPWS yang juga Ketua Pendakwa Syarie Negeri Sabah, Yang Arif Ahadin bin Arinen, Hakim Mahkamah Tinggi Syariah Tawau, Puan Noor Azah binti Abdul Rahman, Presiden Persatuan Peguam Wanita Muslim Sabah (SALWA), Inspektor Puan Sapbirina binti Mohd Yusop dari PDRM dan Puan Anne Nur Ain Charles Abdullah dari Jabatan Pendaftaran Negara (JPN).

Program berkenaan berakhir dengan acara penyampaian sijil kepada wakil peserta dan sumbangan barangan oleh YB Datuk Hajah Hamisah Yassin pada jam 1.00 petang.

IMG-20160604-WA0094

IMG-20160604-WA0056

20160604_100245

IMG-20160604-WA0060

 

LAFAZ IKRAR PEGUAM SYARIE SABAH

20160518_101616

Kota Kinabalu | Sempena majlis penyerahan Surat Perlantikan dan Sijil Kebenaran Beramal Peguam Syarie Sabah pada 18 Mei 2016 yang lalu, satu acara lafaz ikrar Peguam Syarie telah diadakan. Ikrar oleh 19 Peguam Syarie yang baru dilantik itu dilafazkan di hadapan Yang Amat Arif, Datuk Jasri @ Nasip bin Matjakir, Ketua Hakim Syarie, Hakim-Hakim Kanan Mahkamah Tinggi Syariah Sabah dan para hadirin. Lafaz ikrar yang diketuai oleh Muhd Izzul bin Basri itu berbunyi berikut:

“Bahawasanya kami sebagai Peguam Syarie Negeri Sabah bersyukur dengan penuh kesyukuran kepada Allah S.W.T dan berterima kasih kepada Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah yang telah melantik kami sebagai Peguam Syarie demi membantu Mahkamah Syariah dan awam untuk menegakkan keadilan dan mencari keredhaan dan keampunan Allah S.W.T.

Kami sedar perlantikan ini adalah satu amanah dan tanggungjawab ke atas kami. Justeru, kami berjanji akan melaksanakan amanah ini dengan penuh tanggungjawab, jujur, ikhlas kerana Allah. Kami juga berjanji menjaga dan memelihara etika, imej dan kerjaya kami sebagai Peguam Syarie”.

Ikrar berkenaan dilihat satu batu asas kepada Peguam Syarie di Negeri di Bawah Bayu untuk memberikan perkhidmatan terbaik kepada masyarakat Islam demi memartabatkan perundangan Islam di Sabah.

MAJLIS PENYERAHAN SIJIL GUAMAN SYARIE SABAH

Kota Kinabalu | Buat pertama kalinya dalam sejarah kehakiman Islam di Sabah apabila Majlis Penyerahan Surat Perlantikan dan Kebenaran Beramal Peguam Syarie Siri 01/2016 diadakan oleh Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah (JKSNS) pada 18 Mei 2016 bersamaan 11 Syaaban 1437H. Majlis tersebut disempurnakan oleh YAA Datuk Jasri @ Nasip bin Matjakir, Ketua Hakim Syarie Negeri Sabah di Bilik Madani, Tingkat 2, Wisma MUIS.

Seramai 19 orang Peguam Syarie diterima masuk untuk beramal di Mahkamah Syariah Sabah yang terdiri dari 6 lelaki dan 13 wanita. Dengan perlantikan baru ini, bilangan Peguam Syarie di Sabah ketika ini dianggarkan mencecah sekitar 80 orang.

Dalam amanatnya, YAA Ketua Hakim Syarie menekankan betapa pentingnya peguam syarie melaksanakan tugas mereka dengan penuh amanah dan didikasi. Majlis seumpama ini adalah satu usaha ke arah memartabatkan institusi guaman syarie di Sabah.

Turut ditekankan adalah peranan peguam syarie sebagai sebahagian dari institusi mahkamah syariah bagi membantu para hakim untuk mengendali dan memutuskan sesuatu kes dengan penuh didikasi dan adil. Peguam syarie juga sentiasa dialu-alukan untuk memberi pandangan dan idea ke arah penambahbaikan perjalanan urusan kehakiman di negeri ini. Etika dan tingkah laku perlu dipelihara dalam rangka meningkatkan imej dan martabat kehakiman Islam.

YAA Ketua Hakim Syarie juga menyarankan agar Persatuan Peguam Muslim di Sabah memainkan peranan untuk menaikkan imej profesyen guaman syarie. Antaranya, berkongsi ilmu dan pengalaman khususnya dari peguam-peguam senior kepada peguam-peguam junior. Para Peguam juga perlu memantapkan penghujahan yang disokong dengan otoriti berdasarkan sumber utama iaitu al Quran dan Hadis. Demikian juga dengan otoriti berdasarkan kitab-kitab muktabar dan kes-kes yang dilaporkan dalam Jurnal Hukum terbitan Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM).

Majlis tersebut disaksikan oleh Hakim-Hakim Mahkamah Tinggi Syariah dan Hakim-Hakim Mahkamah Rendah Syariah Sabah. Turut hadir adalah pegawai-pegawai kanan Mahkamah Syariah Sabah yang terdiri dari Ketua Pendaftar Mahkamah Rayuan Syariah Sabah, Pendaftar dan Penolong Pendaftar Mahkamah Syariah Sabah.

Antara peguam kanan yang hadir adalah Datuk Adnan bin Puteh, Presiden Persatuan Peguam Muslim Sabah (AMAL) dan Puan Noor Azah binti Abdul Rahman, Presiden Persatuan Peguam Wanita Muslim Sabah (SALWA). Majlis berkenaan tambah berseri dengan kehadiran ahli keluarga peguam-peguam yang menerima sijil guaman bagi meraikan majlis tersebut.

Majlis berkenaan turut diselitkan dengan lafaz ikrar Peguam Syarie yang diketuai oleh Muhd Izzul bin Basri.

Berikut adalah senarai penerima perlantikan Peguam Syarie:

1. Muhd Izzul bin Basri
2. Norhafiz bin Jude
3. Mohammad Izzul Islam bin Kemley
4. Mohd Syah Jeyhan bin Ab Muin
5. Mohd Kasri bin Kamis
6. Mohd Arif bin Hairal
7. Norazrieamah binti Jakariah
8. Wan Haryati binti Ismail
9. Aisah binti Ahmad
10. Shierma binti Simen
11. Noor Ayu binti Mohd Nazeer
12. Erna Suzieana binti Awang Matusin
13. Nurshaillah binti Rizzana binti Amarisner
14. Norizah  binti Awang
15. Norkiah binti Abas
16. Dayang Athena Tasya binti Abdul Aziz
17. Farazwin binti Haxdy
18. Puteri Attia binti Borhan
19. Asnida binti Alias

Terdahulu, peguam-peguam syarie yang diterima masuk sebagai peguam syarie di Sabah ini telah melalui proses temuduga yang dikendalikan oleh Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah pada awal tahun 2016. Majlis penyerahan sijil guaman ini dilihat mampu menaikkan semangat dan komitmen para peguam syarie di negeri ini untuk memberikan perkhidmatan terbaik ke arah memartabatkan institusi perundangan Islam.

Beberapa gambar sekitar majlis yang sempat dirakamkan.

20160518_103325

IMG-20160518-WA0024

20160518_111215

IMG-20160518-WA0026

20160518_095140

20160518_102803

IMG-20160518-WA0032

RAHSIA KEJAYAAN HUKUMAN SEBATAN SYARIAH DI KHALAYAK RAMAI

Perlaksanaan hukuman sebatan syariah baru-baru ini mendapat perhatian luas di media massa. Ini ekoran dari kenyataan yang dibuat dalam oleh salah seorang Ahli Dewan Undangan Negeri Kelantan dalam persidangan Dewan Undangan Negeri (DUN) Kelantan pada 8 Mac 2016 yang mencadangkan agar hukuman sebatan syariah di Kelantan akan dilaksanakan di hadapan umum. Cadangan juga dibuat agar tempat hukuman adalah di perkarangan Masjid. Cadangan perlaksanaan hukuman di khalayak ramai itu juga telah merujuk kepada kejayaan Mahkamah Tinggi Syariah Tawau melaksanakan hukuman sebat di hadapan umum dalam Dewan Terbuka Mahkamah Syariah. Perkembangan ini sesungguhnya menarik dan amat positif dalam rangka perkembangan dan penyuburan perlaksanaan undang-undang Islam di negara ini. Sejauh mana hasrat Kerajaan Negeri Kelantan itu tercapai, hanya Allah sahaja yang menentukan dan mengetahuinya. Hasrat yang murni ini sewajarnya disokong dan didokong. Sebagai Muslim pula, menjadi tanggunjawap kita untuk mendoakan kejayaannya.

Di sebalik perkembangan tersebut, terdapat juga pihak yang tidak menyokong usaha tersebut. Malah ada yang terang-terangan menzahirkan tentangan mereka di media massa. Hal seperti ini dilihat boleh mempengaruhi kelancaran dan kejayaan perlaksanaan usaha tersebut untuk tercapai. Usaha pihak-pihak tertentu untuk mendapatkan bantuan dan sokongan daripada pihak yang berpengaruh dan berotoriti bagi menghalang perlaksanaan hukuman di hadapan umum ini tidak boleh diambil mudah. Apa yang berlaku dalam kes Kartika Sari Dewi sebelum ini di Pahang boleh dijadikan sebagai satu tauladan yang bernilai. Dalam kes Kartika itu, kita menyaksikan bagaimana pada akhirnya, hukuman sebatan syariah tersebut tidak diteruskan dan diubah kepada bentuk hukuman alternatif yang lebih ringan. Sebagai ingatan, kes Kartika itu bukanlah melibatkan perlaksanaan hukuman sebatan di khalayak ramai. Ia sepatutnya dilaksanakan di Penjara sahaja. Namun, atas tentangan, bantahan dan pandangan pelbagai pihak, akhirnya hukuman sebatan tersebut digantikan dengan hukuman alternatif yang lebih ringan iaitu hukuman berbentuk khidmat masyarakat pada tahun 2010.

Di Tawau Sabah, keadaan yang berlaku kepada Kartika tidak terjadi. Hukuman sebatan syariah di khalayak ramai telah berjaya dilaksanakan ke atas pesalah lelaki yang disabitkan melakukan persetubuhan haram atau zina. Hukuman tersebut dilaksanakan kali pertama pada 28 Oktober 2014 dan kali kedua pada 9 Oktober 2015. Kedua-dua hukuman itu dilaksanakan di Dewan Terbuka Mahkamah Tinggi Syariah Tawau di khalayak ramai. Pada tahun 2014, seramai lebih kurang 40 orang awam menyaksikannya. Pada tahun 2015 pula, seramai 61 orang menyaksikannya. Sepanjang hukuman dilaksanakan, tidak ada kedengaran halangan mahupun bantahan diterima. Bahkan sehingga tulisan ini dibuat, tidak ada satu laporan akhbarpun yang menyiarkan secara khusus perlaksanaan hukuman itu. Justeru, tidak ada bantahan atau tentangan yang timbul walaupun 2 tahun berturut-turut hukuman seumpama ini dilaksanakan. Menariknya, kejayaan hukuman di khalayak ramai di Tawau itu akhirnya diketahui juga oleh umum. Ia diketahui dari mulut ke mulut orang yang menyaksikannya. Ia kemudiannya disebarkan melalui aplikasi whatapps dan facebook. Turut menyumbang kepada penyebaran maklumat tersebut adalah melalui 2 artikel yang disiarkan dalam blog erakita pada tahun 2014 dan 2015. Untuk mengetahui laporan lengkap mengenai perlaksanaan hukuman tersebut, sila KLIK SEBATAN SYARIAH PERTAMA DI KHALAYAK RAMAI dan  61 HADIR SAKSIKAN HUKUMAN SEBATAN SYARIAH DI TAWAU.

Mengapa perkara yang boleh dikatakan penting dan amat sensatif ini berjaya dilaksanakan di Tawau? Bagaimana hukuman ini berjaya dilaksanakan tanpa tentangan dari mana-mana pihak? Tentunya ada sebab dan alasannya. Apa yang jelas, perlaksanaan hukuman sebatan di Tawau itu dibuat tanpa sebarang hebahan kepada umum. Tiada hebahan di media massa samada akhbar, radio mahupun televisyen. Ianya dilaksanakan tanpa pemakluman kepada umum kecuali di saat-saat akhir sahaja. Pemakluman hanyalah terhad kepada orang-orang yang dijemput secara lisan mahupun melalui aplikasi whatapps. Dengan jemputan secara lisan dan juga whatapps sahaja, sambutan dan kehadiran orang awam ternyata di luar dugaan. Orang-orang yang dijemput menyaksikannya memberi komitmen yang tinggi dengan menghadiri majlis berkenaan tanpa soal. Kehadiran yang cukup memberangsangkan ini menunjukkan bahawa orang ramai mempunyai minat dan keinginan tinggi untuk menyaksikannya. Apatah lagi, hukuman seumpama ini julung-julung kali berlaku.

Apa yang dapat disimpulkan dari kejayaan Mahkamah Syariah Tawau melaksanakan hukuman sebatan syariah di khalayak ramai ialah perlunya ada strategi yang jitu dan berkesan. Elakkan dari menghebahkan kepada umum secara terbuka perlaksanaan hukuman tersebut, apatah lagi kepada golongan media massa. Laksanakan dahulu hukuman tersebut tanpa menghubungi media massa bagi mengelak sebarang ulasan, kritikan dan bangkangan luar jangka dari umum. Paling dielak adalah campurtangan atau penglibatan dari mana-mana pihak yang berpengaruh dan berotoriti yang akhirnya boleh membantut dan menggagalkan hasrat tersebut. Kaedah dan strategi ini amat berkesan. Setelah perlaksanaan hukuman secara terbuka ini berjalan beberapa lama, masyarakat akhirnya akan dapat menerimanya sebagai suatu keperluan dalam kehidupan. Setelah masyarakat terbiasa dan perkara ini menjadi pengetahuan umum, perlaksanaan hukuman secara terbuka akan lebih mudah dijalankan.

Malah, pada ketika itu nanti, hukuman tersebut bolehlah dihebahkan melalui media massa secara meluas samada melalui akhbar, radio ataupun televisyen. Dengan kata lain, melaksanakan hukum Islam yang indah dan universal ini memerlukan strategi yang mantap dan berkesan. Barangkali lebih mudah menggambarkannya dalam bentuk peribahasa yang berbunyi “bagai menghela (menarik) rambut dalam tepung, rambut jangan putus, tepung jangan berserak”. Semoga perkongsian ilmu ini bermanfaat dalam rangka meletakkan undang-undang Islam di tempat yang tinggi dan dihormati oleh semua lapisan masyarakat yang merentasi sempadan agama, bangsa dan negara.

61 HADIR SAKSIKAN HUKUMAN SEBATAN SYARIAH DI TAWAU

TAWAU | Perlaksanaan hukuman sebatan ke atas 2 pesalah jenayah syariah telah dijalankan di Dewan Terbuka Mahkamah Tinggi Syariah, Tawau pada 9 Oktober 2015. Dewan terbuka Mahkamah tersebut mula dipenuhi orang ramai seawal jam 8.40am bagi menyaksikan hukuman tersebut dilaksanakan.  Hukuman sebatan di khalayak ramai seumpama ini merupakan kali kedua dibuat selepas kali pertama dilaksanakan di Mahkamah yang sama pada 28 Oktober 2014. Menariknya, 2 pesalah berkenaan adalah seorang lelaki dan seorang wanita. Kedua-duanya telah disabitkan atas kesalahan melakukan persetubuhan haram atau zina di bawah seksyen 80(1) bagi pesalah lelaki dan seksyen 80(2) bagi pesalah wanita sebagaimana termaktub dalam Enakmen Kesalahan Jenayah Syariah (Sabah) 1995. Kedua-duanya telah disabitkan salah oleh Mahkamah Tinggi Syariah, Tawau pada 21 April 2015 atas pengakuan salah. Keputusan hukuman sebatan sahaja bagi kedua-dua pesalah dibuat pada 27 Mei 2015.

Prosiding perlaksanaan hukuman bermula tepat jam 9.15am apabila Hakim Mahkamah Tinggi Syariah, Tawau masuk ke dalam Dewan Mahkamah. Seperti perlaksanaan hukuman kali pertama pada tahun 2014, prosiding hukuman dimulakan dengan pemeriksaan tahap kesihatan pesalah sebelum hukuman dilaksanakan. Pemeriksaan kesihatan pesalah diperlukan untuk memastikan samada pesalah berkenaan layak untuk menjalani hukuman sebat atau tidak. Pemeriksaan kesihatan bagi pesalah lelaki dijalankan oleh Doktor Perubatan dari Hospital Tawau dalam dewan mahkamah yang dapat disaksikan oleh orang ramai. Pesalah wanita pula diperiksa oleh seorang Doktor Pakar Perubatan Wanita (Wad Kecemasan) di bilik khas yang berasingan. Pemeriksaan ke atas pesalah wanita dibuat di bilik khas yang hanya dihadiri oleh Doktor Perubatan dan juga seorang Pegawai Penjara yang kedua-duanya wanita.

Sementara menunggu laporan tahap kesihatan pesalah wanita, Mahkamah telah meneruskan prosiding perlaksanaan hukuman ke atas pesalah lelaki setelah disahkan layak untuk menjalani hukuman oleh Pegawai Perubatan. Setiap sebatan bermula dari sebatan pertama hingga keenam dikira dan direkodkan oleh Pegawai Penjara. Wajah Pesalah kelihatan begitu tenang tidak menunjukkan reaksi kesakitan semasa dan selepas disebat. Ketika sebatan, suasana dewan yang penuh sesak sunyi senyap. Semua mata tertumpu kepada tukang sebat dan pesalah. Sebaik sebatan terakhir selesai, pegawai perubatan memeriksa tahap kesihatan pesalah. Setelah disahkan sihat, Pegawai penjara memaklumkan bahawa hukuman sebat ke atas pesalah lelaki telah selesai.

Sementara itu, pesalah terus berada dalam dewan di ruang tempat duduk yang telah disediakan di bahagian tengah dewan. Keadaan terus sunyi senyap tanpa kedengaran sebarang suara. Pesalah wanita yang telah dibawa bagi pemeriksaan kesihatan di bilik yang berasingan masih belum muncul walau setelah 8 minit berlalu. Hakim kemudiannya mengarahkan Timbalan Pendaftar untuk mendapatkan maklumat di luar dewan mengenai perkembangan hasil pemeriksaan pesalah wanita. Timbalan Pendaftar yang baru memasuki dewan menghampiri Hakim dan membisikkan sesuatu kepada hakim. Sejurus selepas itu, Pegawai Perubatan wanita bersama-sama dengan tukang sebat wanita dan pesalah wanita memasuki dewan. Tumpuan hadirin terarah kepada Pegawai Perubatan. Pegawai Perubatan berdiri dan memaklumkan Hakim bahawa hasil pemeriksaan air kencing sebanyak 2 kali mengesahkan bahawa pesalah wanita tersebut adalah hamil. Mahkamah seterusnya dimaklumkan bahawa pesalah tersebut tidak layak untuk menjalani hukuman pada masa itu.

Hakim kemudiannya mengumumkan bahawa perlaksanaan hukuman sebatan ke atas pesalah wanita berkenaan ditangguhkan ke satu tarikh yang akan ditetapkan kemudian setelah pesalah berkenaan melahirkan anak. Bon kehadiran pesalah tersebut ke Mahkamah bagi menjalani hukuman dilanjutkan. Sebagaimana prosiding hukuman sebat pada tahun 2014, Hakim memberikan ucapan bagi menutup prosiding hukuman.

Berikut adalah ucapan Hakim:

Alhamdulillah. Tidak ada kalimah yang dapat diungkapkan selain kesyukuran yang tiada taranya kepada Allah s.w.t. Ini kerana, Allah telah mempermudahkan urusan hamba-hambaNYA pada hari ini dalam rangka memartabatkan syariat Allah di muka bumi. Sebentar tadi, kita semua telah menyaksikan di hadapan mata kita perlaksanaan hukuman sebat ke atas pesalah jenayah syariah atas kesalahan zina. Kedua-duanya telah disabitkan atas pengakuan salah kerana melakukan persetubuhanb haram atau zina di bawah seksyen 80(1) dan (2) Enakmen Kesalahan Jenayah Syariah (Sabah) 1995. Menurut seksyen 80 ini, pesalah boleh hukum dengan denda tidak melebihi RM5,000 atau penjara tidak melebihi tempoh 3 tahun atau sebatan tidak melebihi 6 kali sebatan atau gabungan dari mana-mana dua bentuk hukuman tadi. Pesalah telah dijatuhkan hukuman sebat sebanyak 6 sebatan. Tidak ada rayuan terhadap hukuman ini dibuat oleh kedua-dua pesalah ke Mahkamah Rayuan Syariah dalam tempoh yang diberi oleh undang-undang. Sebagai makluman, hukuman sebatan di khalayak ramai pada hari ini adalah dibuat setelah mengambil kira permintaan sendiri berkali-kali oleh kedua-dua pesalah ini agar dihukum dengan sebatan semasa dalam proses mitigasi hukuman di hadapan Mahkamah sebelum ini.

Sidang hadirin semua, hukuman sebat adalah satu hukuman yang ditetapkan oleh Allah kepada orang yang melakukan zina sebagaimana disebutkan dalam surah an Nuur: 2 yang berbunyi:

Perempuan yang berzina dan laki laki yang berzina, hendaklah kamu sebat kedua-duanya seratus kali sebatan. Dan janganlah kamu dipengaruhi oleh perasaan belas kasihan terhadap kedua-duanya dalam menjalankan hukum Allah, jika benar kamu beriman kepada Allah dan hari akhirat. Dan hendaklah disaksikan hukuman seksa yang dikenakan itu oleh kumpulan daripada orang yang beriman”.

Pada hari ini, para hadirin semua telah menyaksikan di hadapan mata, betapa hukuman sebat yang telah ditetapkan Allah itu bukanlah satu hukuman menyiksa atau mendera atau mengazab pesalah. Sudah terang lagi bersuluh. Sudah gaharu cendana pula. Begitulah ungkapan yang dapat dizahirkan bagi menggambarkan bahawa hukuman ini amatlah ringan berbanding hukuman yang dikenakan dari Mahkamah Awam. Inilah dia hukuman yang selama ini digeruni dan ditakuti oleh ramai orang. Mereka menyangka betapa kejam dan dahsyatnya hukuman sebat dalam Islam. Pelbagai kata-kata negatif, hinaan dan cemuhan dilemparkan terhadap hukuman ini. Ada yang mengatakan bahawa hukuman ini tidak bertamadun. Hatta, ada juga suara-suara yang mengatakan bahawa pelabur asing tidak akan datang melabur di negara ini kerana takut dengan undang-undang tidak bertamadun ini. Namun, hari ini, para hadirin yang hadir di dalam dewan terbuka Mahkamah Tinggi Syariah Tawau ini telah menyaksikan sendiri bagaimana hukuman ini dilaksanakan. Justeru, apakah benar dakwaan orang-orang tersebut bahawa hukuman Islam ini kejam? Anda semua boleh menjawapnya hari ini.

Sebagaimana yang anda semua telah saksikan, hukuman sebatan telah dilaksanakan dengan penuh tertib dan beradab menurut syariat Islam. Pesalah pada hari ini terdiri dari seorang lelaki dan seorang wanita. Pemeriksaan kesihatan oleh Pegawai Perubatan yang didatangkan dari Hospital Daerah Tawau ke atas kedua-dua pesalah sebelum perlaksanaan hukuman telah dibuat secara berasingan. Pesalah wanita diperiksa oleh seorang Doktor Pakar wanita (Wad Kecemasan) di bilik khas. Manakala, pesalah lelaki pula diperiksa tahap kesihatannya oleh seorang Doktor Perubatan lelaki di hadapan umum. Kehadiran doktor pakar wanita khususnya bagi memeriksa pesalah wanita amat penting bagi menghilangkan sebarang prasangka, keraguan dan tohmahan terhadap proses pemeriksaan kesihatan ke atas pesalah wanita. Demikian juga dengan Tukang Sebat dari Jabatan Penjara Tawau. Hukuman sebat dilaksanakan oleh Tukang Sebat lelaki ke atas pesalah lelaki. Manakala, bagi pesalah wanita pula, seorang tukang sebat wanita dikhaskan bagi melaksanakan hukuman  sebat ke atas pesalah wanita.

Di hadapan hadirin sebentar tadi, daripada 2 pesalah yang sepatutnya menjalani sebatan, hanya seorang pesalah lelaki sahaja yang telah dihukum sebat. Hukuman ke atas pesalah wanita pula telah ditangguhkan setelah disahkan oleh Doktor wanita bahawa beliau tidak layak untuk menjalani hukuman sebat. 2 kali ujian kencing dilakukan ke atas pesalah tersebut. Kedua-dua ujian tersebut didapati positif yang menunjukkan bahawa pesalah tersebut sedang hamil. Ini menunjukkan bahawa perlaksanaan hukuman ini dijalankan menurut undang-undang dan hukum syarak. Tiada unsur kezaliman dan penganiayaan dilakukan kepada pesalah berkenaan. Tindakan menangguhkan hukuman ke atas pesalah wanita ini adalah mengambil pendekatan Rasulullah s.a.w yang menangguhkan hukuman ke atas seorang wanita yang disabitkan melakukan perbuatan zina setelah didapati bahawa wanita berkenaan sedang hamil.

Para hadirin semua, dalam Islam, perlaksanaan hukuman hendaklah dilakukan di khalayak umum. Ini telah disebutkan sendiri oleh Allah dalam surah an Nuur: 2 yang dibacakan tadi. Allah menegaskan bahawa hukuman tersebut hendaklah disaksikan oleh sekumpulan orang-orang beriman. Tujuannya bukan mendera, bukan menyeksa, tetapi untuk memberi pengajaran, pendidikan dan keinsafan kepada kepada pesalah dan orang lain, lebih-lebih lagi kepada orang yang menyaksikan hukuman itu agar perbuatan ini tidak dilakukan lagi oleh pesalah atau orang yang menyaksikan atau ahli-ahli keluarga yang menyaksikan dan juga oleh masyarakat. Kesannya adalah kepada jiwa dan minda manusia. Hukuman seumpama ini, yang disaksikan sendiri di hadapan mata, inshaa Allah, boleh melekat dalam hati dan sanubari orang yang menyaksikannya. Ia akan diingati sepanjang hayat dan kesannya adalah berpanjangan.  Inilah dia keindahan dan mutiara Islam yang perlu diketahui orang dan perlu pula dizahirkan kepada umum.

Ketika ini, pemerintah melalui Akta Mahkamah Syariah (Bidang kuasa Jenayah) 1965 (AKTA 355) hanya memberi kuasa kepada Mahkamah syariah untuk menghukum pesalah jenayah syariah dengan sebatan paling maksima sebanyak 6 kali sebatan sahaja berbanding 100 kali sebatan sebagaimana yang diperintahkan Allah dalam Surah An Nuur: 2 itu. Pada hari ini, Mahkamah ini telah melaksanakan sepenuhnya kuasa yang diberi oleh pemerintah itu. Kita doakan semoga pihak pemerintah akan memperkasa dan memperkukuhkan lagi undang-undang yang sedia ada sehingga ianya benar-benar sejajar dengan apa yang disebutkan dalam Al Quran pada masa akan datang. Kita tidak boleh berputus asa untuk terus berdoa semoga kadar hukuman yang ditetapkan Allah itu terlaksana juga akhirnya di bumi tercinta ini walaupun ia mengambil masa puluhan, atau ratusan atau ribuan tahun untuk ianya terlaksana. Amin yaa Rabbal alamin.

Sesungguhnya kehadiran anda semua yang terdiri dari tokoh dan pemimpin masyarakat bagi menyaksikan perlaksanaan hukuman ini amatlah dihargai. Kehadiran masyarakat yang terdiri dari Hakim-Hakim Mahkamah Anak Negeri Sabah di Tawau, Pengarah Hospital Tawau, Timbalan Pengarah Jabatan Hal Ehwal Agama Islam Negeri Sabah (JHEAINS), Ketua Pendakwa Syarie Negeri Sabah, Ketua Penguatkuasa Agama Negeri Sabah, wakil-wakil Presiden bagi kedua-dua NGO guaman Islam di Sabah iaitu Persatuan Peguam Muslim Sabah (AMAL) dan Persatuan Peguam Wanita Muslim Sabah (SALWA), Para Peguam Sivil dan Syariah seramai 15 orang dan pegawai-pegawai kerajaan seramai 61 orang bagi menyaksikan perlaksanaan hukuman pada hari ini sesungguhnya amat bersejarah dan signifikan dalam rangka memartabatkan syiar Islam di negeri ini. Kehadiran anda semua telah dikira menepati kehendak Surah An Nuur: 2 yang menegaskan bahawa hukuman tersebut disaksikan oleh orang-orang yang beriman. Semoga kita yang menyaksikan hukuman pada hari ini diterima sebagai golongan yang beriman sebagaimana disebutkan dalam ayat tersebut.

Semoga Allah meredhai perlaksanaan hukuman pada hari ini dan menghitungnya sebagai sebahagian daripada amal soleh dan usaha kita semua untuk memartabatkan hukum Allah di muka bumi. Kepada para hadirin yang menyaksikan perlaksanaan hukuman pada hari ini, ambillah pengajaran dan iktibar dari apa yang disaksikan sebentar tadi. Sebarkanlah kepada masyarakat yang tidak berpeluang menyaksikan perlaksanaan hukuman ini betapa syariat Islam itu indah. Semoga dosa dan kesalahan yang dilakukan oleh kedua-dua pesalah ini diampuni Allah. Semoga perlaksanaan hukuman sebat di hadapan umum pada hari ini membawa rahmat kepada perkembangan undang-undang Islam di negara ini. Sekian.

Wassalamualaikum wbt.

Sebaik selesai ucapan Hakim, prosiding hukuman ditutup dengan hentakan tukul Hakim. Upacara prosiding perlaksanaan hukuman sebat berakhir tepat pada jam 9.50am. Para hadirin diberi peluang untuk melihat dan memegang sendiri rotan yang digunakan untuk menyebat pesalah. Mereka juga berpeluang untuk bertemu dan bertanyakan kepada tukang sebat mengenai sebatan syariah. Peluang ini dilihat amat positif bagi memberi kefahaman dan penghayatan orang ramai mengenai perlaksanaan hukuman sebatan dalam Islam yang sebenar. Pada keseluruhannya, perlaksanaan hukuman tersebut berjalan lancar dan teratur sebagaimana dalam tentatif yang telah disediakan. Rata-rata hadirin yang ditemui selepas selesai hukuman berpuas hati dengan perjalanan hukuman berkenaan. Sesungguhnya perlaksanaan hukuman sebat di hadapan umum dilihat mampu memberi peluang kepada semua lapisan masyarakat setempat untuk melihat sendiri keindahan dan kehebatan hukuman dalam Islam berbanding hanya mendengarnya semata-mata.

LAPOR DALAM TEMPOH 7 HARI LAFAZ CERAI LUAR MAHKAMAH

Menurut undang-undang keluarga Islam yang sedang berkuat kuasa di negeri-negeri selain Wilayah-Wilayah Persekutuan, mana-mana suami yang telah melafazkan cerai ke atas isterinya di luar mahkamah tanpa kebenaran mahkamah mestilah melaporkan hal tersebut kepada Mahkamah Syariah. Seksyen 57 Enakmen Undang-undang Keluarga Islam 2004 (Sabah) menegaskan bahawa laporan hendaklah dibuat kepada Mahkamah Syariah dalam tempoh 7 hari dari lafaz cerai sekiranya lafaz tersebut berlaku di luar Mahkamah dan tidak ada kebenaran Mahkamah bagi lafaz tersebut. Peruntukan yang sama juga terdapat dalam Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam di Selangor (2003). Ini bermakna, sebaik lafaz cerai dibuat oleh suami, pasangan tersebut mestilah melaporkan hal tersebut dalam tempoh 7 hari dari tarikh lafaz. Perkataan “laporan” atau “melaporkan” tidak ada diberi tafsiran secara khusus dalam Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam berkenaan.

Bagaimanapun, dapat difahami bahawa perkataan “melaporkan” atau “laporan” itu adalah membawa maksud membuat permohonan bagi mendapatkan pengesahan lafaz cerai di Mahkamah. Ini kerana, dalam seksyen 57(2) dan (3) itu, jelas menyatakan bahawa siasatan hendaklah dilakukan oleh Mahkamah samada lafaz cerai tersebut sah di sisi hukum syarak. Mahkamah juga dikehendaki untuk membuat perintah mengenai perceraian tersebut dan seterusnya menghantar rekod perceraian tersebut kepada Pendaftar Perkahwinan, Perceraian dan Rujuk (PPR) di Jabatan Hal  Ehwal Agama Islam Negeri berkenaan.

Bagi Mahkamah, tindakan menyiasat a kesahihan lafaz cerai tersebut hanya boleh dilakukan apabila satu permohonan khusus difailkan di Mahkamah oleh pihak-pihak dalam perkahwinan tersebut untuk mendapatkan pengesahan samada sah atau tidak lafaz berkenaan menurut hukum syarak . Dengan kata lain, suami atau isteri perlu menfailkan kes tersebut di Mahkamah terlebih dahulu. Setelah didaftarkan, kes berkenaan akan didengar di hadapan Hakim.

Bagi menyelaraskan kehendak undang-undang untuk menyegerakan pelaporan lafaz berkenaan di Mahkamah, Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM) telah mengeluarkan Arahan Amalan No. 8 Tahun 2011. Arahan Amalan tersebut membolehkan Mahkamah untuk mendengar kes lafaz cerai di luar Mahkamah pada hari yang sama ianya didaftarkan di Mahkamah. Bagaimanapun, pendengaran pada hari yang sama adalah tertakluk kepada syarat bahawa semua tatacara adalah lengkap dan ianya dihadiri kedua-dua belah pihak suami dan isteri.

Bagi pasangan suami isteri, khususnya suami, laporan dalam bentuk permohonan bagi mendapatkan pengesahan lafaz cerai hendaklah dibuat secepat mungkin apabila menyedari bahawa lafaz telah dibuat. Ini kerana, kegagalan berbuat demikian akan mendedahkan pihak berkenaan untuk didakwa di Mahkamah Syariah atas kesalahan tidak membuat laporan kepada Mahkamah di bawah Seksyen 126 Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam 2004. Hukuman yang diperuntukkan bagi kesalahan di bawah seksyen ini adalah denda tidak melebihi RM1,000 atau penjara tidak melebihi 6 bulan atau gabungan dari kedua-dua hukuman berkenaan.

Undang-undang yang dibuat bukan untuk menyusahkan masyarakat. Sebaliknya, terdapat manfaat besar khususnya kepada umat Islam untuk mematuhi undang-undang ini. Selain dapat mengetahui status perceraian pada kadar segera, pasangan kepada perkahwinan itu dapat membuat keputusan samada hendak kembali semula sebagai suami isteri dengan cara rujuk nikah dalam tempoh eddah atau sebaliknya. Kedua-dua pihak juga dapat membuat tindakan sewajarnya dengan mendapatkan hak-hak syarie melalui perintah Mahkamh seperti nafkah eddah, mut’ah, hak penjagaan anak (hadanah), mut’ah, harta sepencarian dan lain-lain lagi yang berkaitan dengan hak-hak pasangan tersebut selepas perceraian. Semoga artikel ini ada manfaat untuk kita semua. Wallahu a’lam.

BAKAL ISTERI KEDUA ELAK PAKAI LAWA DI MAHKAMAH

Menurut undang-undang keluarga Islam di negeri-negeri di Malaysia, seseorang suami yang hendak berkahwin lebih dari seorang isteri hendaklah mendapatkan kebenaran bertulis dari Hakim Syarie. Hakim Syarie yang dimaksudkan di sini adalah Hakim Mahkamah Syariah. Ini jelas diperuntukkan dalam Seksyen 23 Akta Undang-Undang Keluarga Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1984 (AKTA 303). Menurut peruntukan undang-undang ini, sekurang-kurangnya ada 4 pihak yang perlu dipanggil ke Mahkamah semasa pendengaran kes permohonan berpoligami. Mereka adalah Pemohon iaitu si suami, isteri, bakal isteri dan wali kepada bakal isteri.

Kesemua pihak ini akan dipanggil masuk ke dalam kamar Hakim untuk mendengar kes permohonan si suami. Suami akan diminta untuk menyatakan alasan mengapa ia perlu berpoligami, kemampuannya dan menyatakan bagaimana perkahwinan kedua itu tidak tidak menjejaskan rumahtangga yang sedia ada khususnya apa yang dinikmati oleh isteri yang sedia ada. Isteri pula akan ditanya apakah responnya terhadap permohonan suami. Isteri perlu menyatakan samada ia bersetuju atau tidak. Isteri juga perlu menyatakan apakah suami mempunyai kemampuan berpoligami. Isteri juga boleh meminta agar ditentukan pembahagian harta sepencarian dan juga penetapan bayaran nafkah kepada isteri dan anak-anak. Bakal isteri pula akan ditanya mengenai kesediaan dari segi fizikal dan mental untuk berhadapan dengan hidup berpoligami. Wali kepada bakal isteri pula akan ditanya samada beliau bersedia untuk mewalikan bakal isteri tersebut jika sekiranya kebenaran berpoligami diberikan oleh Mahkamah kepada suami berkenaan.

Sebelum masuk ke kamar Hakim, pihak-pihak itu lazimnya akan menunggu dalam dewan bicara atau ruang menunggu bersama-sama dengan orang lain yang berurusan di Mahkamah. Pendengaran permohonan untuk berpoligami dibuat di Kamar Hakim sahaja. Ini kerana, undang-undang telah menetapkan bahawa pendengaran dan keputusan bagi kes yang dimulakan dengan Permohonan mesti dibuat di dalam kamar Hakim. Ini dinyatakan dalam Seksyen 119 Akta Tatacara Mal Syariah (Wilayah-Wilayah Persekutuan 1998 (AKTA 585). Termasuk kes yang dimulakan dengan permohonan adalah kes poligami.

Ketika berada di luar kamar Hakim, pertemuan antara isteri dan bakal isteri biasanya sukar dielakkan. Pertemuan kali pertama di dalam antara isteri dan bakal isteri di bangunan Mahkamah biasa terjadi. Inilah saat-saat yang mendebarkan. Sementara menunggu pihak-pihak dipanggil masuk ke kamar Hakim, suami akan turut sama berada dalam ruang menunggu di luar kamar hakim bersama isteri dan bakal isteri. Termasuk yang berada di ruang menunggu itu adalah wali kepada bakal isteri iaitu bapa kandung kepada bakal isteri. Pertemuan “bersejarah” antara isteri dan bakal isteri di ruangan menunggu itu sesuatu yang tidak dapat dielakkan. Ini kerana, undang-undang menghendaki mereka hadir sendiri bagi pendengaran kes poligami di hadapan hakim. Sukar hendak digambarkan bagaimana perasaan pihak-pihak ketika itu.

Keadaan bertambah mendebarkan apabila apabila isteri tidak pernah melihat wajah bakal isteri selama ini. Begitu juga dengan bakal isteri. Tentunya debaran di hati untuk bertembung dengan isteri sedia kepada bakal suami tidak dapat disekat. Jika boleh, suasana itu rasanya tidak ingin diharungi. Ini kerana, dalam keadaan sedemikian rupa, segala kemungkinan boleh berlaku. Kemungkinan untuk kedua-dua “wanita berkenaan” untuk bertengkar tetap ada. Tidak mustahil boleh berlaku pergaduhan, maki memaki dan jerit menjerit. Tidak mustahil boleh berlaku kejar mengejar antara kedua-dua wanita itu. Tidak mustahil hal seperti ini boleh terjadi. Dalam hal berpoligami, perasaan seperti sakit hati, cemburu dan terancam dengan kehadiran wanita lain dalam rumahtangganya sudah sinonim bagi seorang isteri. Hal inilah yang perlu dibaca dan difahami oleh bakal isteri.

Dalam hal ini, sebarang konflik dan ketegangan antara pihak-pihak perlu dielakkan. Bakal isteri umpamanya perlu mengelak dari memakai pakaian yang boleh menggambarkan betapa ia lebih muda dan cantik dari isteri sedia ada. Pakaian bakal isteri perlu biasa-biasa dan sederhana saja. Usah dipakai pakaian yang melambangkan pakaian mahal, glamour, cantik dan elegan. Perasaan isteri sedia ada perlu dijaga. Jangan sampai, isteri terasa bahawa bakal isteri lebih muda dan cantik daripada isteri sedia ada. Memakai kaca mata hitam (rayban) juga rasanya elok dielakkan oleh bakal isteri. Ini sesuatu yang tidak bagus untuk dipakai ketika berada di luar kamar hakim. Memakai kaca hitam boleh mengundang perasaan yang kurang senang di pihak isteri. Ini boleh menimbulkan jurang komunikasi antara isteri dan bakal isteri. Termasuk hal yang perlu dielakkan oleh bakal isteri adalah memakai bedak muka yang terang dan jelas menampilkan atau menonjolkan kecantikan atau keindahan bentuk tubuh badannya.

Demikian juga dengan minyak wangi. Elok jika bakal isteri tak memakai wangi-wangian semasa ke Mahkamah. Ini juga boleh mengundang suasana yang tidak positif antara isteri dan bakal isteri. Pendek kata, bakal isteri perlu sedapat mungkin mengelak dari membuat atau menimbulkan perkara-perkara yang tidak disukai oleh isteri. Bakal isteri perlu sedar bahawa ia datang ke Mahkamah bukan untuk bersaing dengan isteri. Ia datang ke Mahkamah untuk memberi apa-apa maklumat yang diminta oleh Mahkamah berhubung dengan pekahwinannya dengan bakal suami. Bakal isteri perlu ingat bahawa dengan adanya permohonan si suami tadi di Mahkamah,  belum tentu permohonan itu diluluskan. Itu bukan suatu jaminan untuk ia dapat berkahwin dengan si suami itu. Semuanya bergantung kepada keputusan Mahkamah di penghujung kes itu nanti.

Bakal isteri juga perlu ingat betapa persetujuan daripada isteri itu amat bermakna dalam kes tersebut. Jika isteri bersetuju atau sekurang-kurangnya berdiam diri, hal tersebut sudah lumayan bagi kes itu. Kes itu tidak akan menjadi panjang dan terheret jauh sehingga ke peringkat perbicraaan penuh. Jika ada persetujuan, perjalanan kes menjadi mudah. Ada ketika, Mahkamah akan membuat keputusan pada hari yang sama kes itu didengar. Bagaimanapun, perlu juga difahami bahawa persetujuan isteri terhadap permohonan berpoligami oleh suami bukanlah satu jaminan bahawa permohonan berkenaan akan diluluskan oleh Mahkamah. Banyak pertimbangan yang akan diambil oleh Mahkamah untuk membuat keputusan.

Sekiranya isteri membuat bantahan, kes berkenaan akan berpanjangan. Mahkamah lazimnya akan menangguhkan kes tersebut untuk memberikan peluang kepada isteri bagi menfailkan bantahan bertulis terhadap permohonan suami. Jika permohonan itu dibantah, isteri pula berhak untuk mengambi khidmat peguam syarie bagi mewakilinya dalam kes itu. Kes akan dibawa ke perbicaraan penuh dan keterangan secara terperinci mengenai apa saja perkara yang berkaitan akan diambil dari pihak-pihak. Ada kes yang boleh berpanjangan sehingga setahun atau 2 tahun untuk selesai. Hal ini berbeza jika pihak-pihak dalam kes itu lebih bersikap berlapang dada, bertoleransi dan saling hormat menghormati. Kes akan menjadi lebih mudah dan lancar.

Justeru, dalam kes berpoligami, bakal isteri terutamanya perlu mengambil kira perkara-perkara di atas. Walau hal tersebut nampak kecil dan bersifat remeh temeh, namun impak atau kesannya pada perjalanan prosiding kes poligami adalah besar. Berpada-padalah dengan penampilan kita terutama pakaian apabila hadir untuk pendengaran kes di mahkamah. Tunjukkan sifat yang baik, berlapang dada dan menjaga perasaan orang lain khususnya isteri kepada bakal suami. Tempatkan diri kita di tempat isteri itu. Cuba bayangkan perasaan kita andai kata isteri itu adalah diri kita sendiri. Akhirnya, dengan penampilan yang sederhana, suasana akan menjadi lebih harmoni dan perkara-perkara yang tidak diingini dapat dielakkan. Semoga perkongsian minda ini ada manfaatnya. Wallahu a’lam.

ISTERI MOHON PERCEPAT SIJIL CERAI

Assalamulaikum

Saya mahu bertanya bagaimanakah caranya untuk mempercepatkan pengambilan surat cerai. Sebabnya, Mahkamah belum lagi memanggil bekas suami untuk dibicarakan?

Walaikumussalam wbt.

Istilah surat cerai dalam pertanyaan Puan di atas adalah bersifat umum. Sebenarnya, terdapat 2 bentuk dokumen penting mengenai perceraian pasangan Muslim. Pertamanya, Perintah Perceraian dari Mahkamah Syariah. Keduanya, Sijil Perceraian yang dikeluarkan oleh Pendaftar Pernikahan Perceraian dan Rujuk (PPR) di Jabatan Agama Islam Negeri.

Sijil Perceraian hanya dikeluarkan oleh PPR setelah Mahkamah Syariah mengeluarkan perintah perceraian atau pembubaran perkahwinan samada berpunca dari pengesahan lafaz perceraian yang berlaku di luar mahkamah atau perceraian biasa dengan lafaz talaq di hadapan mahkamah, fasakh, ta’liq dan khulu’ atau disebut juga sebagai tebus talaq. Hanya setelah mahkamah syariah mengeluarkan perintah perceraian atau pembubaran perkahwinan, baharulah PPR di Jabatan Agama Islam akan mengeluarkan Sijil Cerai.

Justeru, pada peringkat ini, Puan dinasihatkan untuk berurusan terus dengan pihak mahkamah bagi mendapatkan tarikh terawal bagi pendengaran kes Puan. Lazimnya, mahkamah akan menetapkan pendengaran kes berkenaan dalam tempoh 21 hari dari tarikh pendaftaran kes di Mahkamah. Ini adalah menurut Arahan Amalan yang dikeluarkan oleh Ketua Hakim Syarie negeri-negeri yang diselaraskan di seluruh negara. Tempoh ini juga menjadi Piagam Pelanggan Mahkamah Syariah di negeri-negeri.

Puan boleh menghubungi Mahkamah berkenaan melalui telipon atau emel bagi  mendapatkan maklumat dari Pendaftar Mahkamah untuk mengetahui status kes dan tarikh kes berkenaan akan didengar. Namun, ada baiknya Puan sendiri datang ke Mahkamah Syariah untuk bertanya terus hal tersebut. Staf di kaunter boleh membantu untuk menyemak status kes Puan melalui talian online dalam Sistem Pendaftaran Kes Mahkamah Syariah (SPKMS).

Puan juga boleh meminta budi bicara mahkamah untuk menjadualkan lebih awal kes berkenaan jika Puan mempunyai alasan yang kukuh seperti terpaksa keluar negara dalam jangkamasa terdekat atas urusan mendesak seperti menyambung pelajaran di luar negara. Alasan seperti terpaksa menjalani rawatan di hospital bagi penyakit yang berat boleh dijadikan justifikasi bagi penjadualan awal.

Pendengaran kes di Mahkamah boleh tertunda akibat kegagalan menyampaikan saman atau Notis Permohonan kepada pihak suami. Di sisi undang-undang, asas untuk Mahkamah boleh meneruskan pendengaran atau perbicaraan sesuatu kes adalah apabila penyampaian saman atau Notis Permohonan telah berjaya disempurnakan ke atas Defendan atau suami dalam kes ini. Penyampaian gantian seperti membuat tampalan saman dan Notis berkenaan di tempat-tempat awam yang ditetapkan oleh Mahkamah atau melalui iklan di surat khabar tempatan atau nasional boleh dilaksanakan dan dikira sempurna sekiranya Defendan atau suami gagal dikesan. Perkara ini dinyatakan dalam seksyen 48 Akta Tatacara Mal Mahkamah Syariah (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1998 (Akta 585).

Penyelesaian kes perceraian Puan akan menjadi lebih mudah sekiranya suami Puan dapat hadir bersama di Mahkamah. Persetujuan bersama kedua suami dan isteri untuk bercerai juga boleh dipertimbangkan oleh mahkamah untuk menjadualkan kes berkenaan pada masa yang singkat. Bahkan, di beberapa negeri seperti Pulau Pinang, Selangor dan Sabah, kes perceraian lazimnya didengar dan diputuskan oleh Mahkamah pada hari yang sama kes berkenaan didaftarkan sekiranya ada persetujuan bersama kedua suami dan isteri untuk bercerai. Laporan akhbar mengenai penyelesaian perceraian di Mahkamah Syariah Selangor boleh dirujuk dalam Sinar Harian pada 3 Julai 2015 di alamat http://www.sinarharian.com.my/edisi/selangor-kl/bercerai-dalam-tempoh-enam-jam-1.407375.

Bagaimanapun, kita sedia maklum bahawa Mahkamah juga mempunyai jadual yang ketat khususnya mahkamah yang beroperasi di daerah atau bahagian-bahagian yang besar dan padat penduduknya. Hal ini sudah tentu menjadi salah satu cabaran atau kekangan kepada mahkamah untuk menjadual kes pada hari yang sama ianya didaftarkan atau lebih awal khususnya bagi pendengaran kali kedua dan seterusnya. Pendengaran kes pada hari yang sama ianya didaftarkan di Mahkamah bergantung kepada ruang masa dan kesediaan Hakim untuk mendengar terus kes berkenaan. Pendengaran kes pada hari yang sama juga dapat dilakukan sekiranya kedua pihak hadir di Mahkamah dan bersedia untuk menyelesaikan kes berkenaan melalui persetujuan.

Kesimpulannya, selagi kes perceraian di mahkamah belum selesai, selagi itulah Pendaftar PPR di Jabatan Agama tidak akan mengeluarkan sijil perceraian tersebut. Justeru, sijil cerai yang Puan maksudkan itu hanya akan dikeluarkan oleh PPR selepas kes perceraian di Mahkamah Syariah telah selesai sepenuhnya. Kes perceraian Puan pula boleh diselesaikan dengan cepat sekiranya Puan dan suami Puan bersedia untuk hadir bersama dan membuat persetujuan bercerai secara baik di Mahkamah tanpa melalui proses perbicaraan yang panjang. Semoga penjelasan ini memberi manfaat kepada Puan.

Wallahu a’lam

WANITA TERLANJUR SEDIA BERMADU

Assalamualaikum

Saya dengan pasangan saya ingin berkahwin. Pasangan saya sudah berkahwin dan memiliki 3 anak. Permohonan poligami telah dihantar dan menunggu surat tarikh mahkamah. Isteri pasangan saya dah mengizinkan kami untuk bernikah. Selama kami bercinta selama 6 tahun, kami telah melakukan kesalahan. Dan kami ingin bertaubat. Dan dari kesalahan itu kami telah memiliki seorang anak. Isteri pasangan saya juga telah mengetahuinya. Kami ingin segera berkahwin. Apa yang perlu kami lakukan untuk membaiki semua keadaan ini? Dan apa yg terjadi kepada anak kami sekiranya pihak jabatan agama mengetahui perkara ini. Minta perjelaskan. Dan apa yang perlu kami lakukan? Anak kami juga telah mengidap penyakit jantung yang kronik. Kami ingin buat yang terbaik untuk anak kami.

Walaikumussalam wbt.

Terimakasih atas pertanyaan saudari di atas. Tindakan bakal suami menfailkan permohonan bagi mendapatkan kebenaran berpoligami di Mahkamah Syariah adalah betul di sisi undang-undang. Memang menjadi satu kesalahan jika berpoligami tanpa kebenaran mahkamah. Justeru, hadirlah ke mahkamah apabila dipanggil untuk memberikan keterangan di hadapan hakim nanti. Yang perlu hadir adalah suami (pemohon), isteri sedia ada, bakal isteri dan wali kepada bakal isteri. Jika mahkamah meluluskan, laksanakanlah pernikahan tersebut dan elakkan dari menunda-nunda. Dibimbangi akan berlaku pelbagai perkara yang tidak baik.

Jika mahkamah tidak meluluskan permohonan tersebut, suami boleh membuat rayuan di mahkamah yang lebih tinggi iaitu Mahkamah Rayuan Syariah. Persetujuan daripada isteri untuk si suami berpoligami merupakan satu kelebihan kepada suami walaupun ianya tidaklah semestinya menyebabkan mahkamah terikat untuk meluluskan permohonan tersebut. Terdapat beberapa perkara lagi yang perlu diambil pertimbangan oleh mahkamah seperti kemampuan suami dan juga alasan mengapa perlu berpoligami.

Selepas pernikahan nanti, sijil nikah akan dikeluarkan oleh Pendaftar Nikah cerai dan Rujuk di Jabatan Agama Islam Negeri. Tindakan seterusnya adalah mendaftarkan kelahiran anak di Jabatan Pendaftaran Negara (JPN) jika telah ada. Bagaimanapun, pihak JPN juga mempunyai peraturan tersendiri yang mengambil kira keputusan Muzakarah Fatwa Kebangsaan ketika meletakkan bin atau binti kepada seseorang anak dalam daftar kelahiran. Jika anak tersebut lahir kurang dari 6 bulan qamariah selepas pernikahan, anak tersebut akan dibin atau dibintikan dengan Abdullah atau mana-mana 99 nama Allah di dalam asmaa al-husna.

Menurut apa yang erakita dapat fahami, anak telahpun dilahirkan oleh saudari sebelum pernikahan dengan bakal suami. Justeru, salah satu perkara yang perlu dirujuk kepada JPN apabila mendaftarkan kelahiran anak tersebut adalah berkenaan dengan nasab anak tersebut samada boleh dibin atau dibintikan kepada suami saudari. Bagi negeri-negeri di Semenanjung, rujukan undang-undang boleh dibuat pada seksyen 13 Akta Pendaftaran Kelahiran dan Kematian 1957. Di Sabah, rujukan boleh dibuat kepada seksyen 10 Sabah Birth and Death Registration Ordinance (Cap 123). Bagi Sarawak pula, rujukan adalah kepada seksyen 11 Sarawak Birth and Death Registration Ordinance (Cap 10). Rujukan juga boleh dibuat kepada Pekeliling JPN No. 8/2009.

Dari segi hukum, perbuatan zina adalah terlarang dan termasuk sebagai dosa yang besar di sisi Allah. Taubat nasuha perlu dilakukan tanpa berlengah oleh pelakunya. Jangan bertangguh untuk memohon ampun kepada Allah atas dosa yang dilakukan. Ini kerana, dibimbangi bahawa pelakunya meninggal dunia sebelum sempat bertaubat. Amatlah malang jika terjadi seperti ini. Perlu diingatkan bahawa dalam soal bertaubat kepada Allah, tidak ada had dan batasan masa selagi nyawa masih dikandung badan. Tiada istilah putus asa dan terlambat selagi kita masih bernafas. Hal ini diterangkan oleh Allah dalam surah az- Zumar: 53 yang berbunyi:

“Katakanlah (Wahai Muhammad): “Wahai hamba-hambaKu yang telah melampaui batas terhadap diri mereka sendiri (dengan perbuatan-perbuatan maksiat), janganlah kamu berputus asa dari rahmat Allah, kerana sesungguhnya Allah mengampuni segala dosa, sesungguhnya Dialah juga Yang Maha Pengampun, lagi Maha Mengasihani”

Dari segi undang-undang, adalah menjadi satu kesalahan di sisi undang-undang bagi orang-orang yang beragama Islam untuk melakukan perbuatan terlarang seperti zina. Justeru, jika sekiranya aduan diterima oleh pihak Penguatkuasa Agama di Jabatan Agama Islam mengenai perbuatan zina atau lahirnya anak tak sah taraf tersebut, satu siasatan mengenainya boleh dilakukan oleh Bahagian Penguatkuasaan dan Penyiasatan. Jika pihak pendakwa syarie berpuas hati adanya kes yang kuat untuk pendakwaan, maka pasangan berkenaan boleh didakwa di Mahkamah Tinggi Syariah atas kesalahan melakukan persetubuhan luar nikah. Menurut seksyen 23 Akta Kesalahan Jenayah Syariah (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1997 (AKTA 559), pesalah lelaki atau wanita berkenaan boleh dihukum dengan denda tidak melebihi RM5,000 atau penjara tidak lebih 3 tahun atau sebatan tidak lebih 6 sebat atau gabungan dari mana-mana 2 bentuk hukuman tersebut. Seksyen 23 itu juga jelas menyebutkan bahawa kehamilan luar nikah dengan kerelaan si wanita tersebut merupakan prima facie bahawa perlakuan persetubuhan luar nikah telah berlaku.

Sayugia diingatkan bahawa selagi tidak ada aduan dibuat di hadapan Pegawai Penguatkuasa Agama di Jabatan Agama Islam Negeri mengenai perbuatan hamil luar nikah atau persetubuhan haram tersebut, maka tidak timbul soal saudari dan bakal suami didakwa di Mahkamah syariah. Erakita menasihatkan agar saudari dan pasangan saudari bersedia dari segi mental dan fizikal untuk menghadapi sebarang kemungkinan seperti pendakwaan atas kesalahan persetubuhan luar nikah di Mahkamah Syariah dan perletakan bin atau binti anak saudari kepada mana-mana nama dalam senarai 99 nama Allah pada daftar kelahirannya.

Mengenai pertanyaan saudari mengenai kedudukan anak tersebut jika diketahui oleh Jabatan Agama Islam, saudari tidak perlu risau mengenainya. Tidak akan ada apa-apa tindakan undang-undang yang boleh diambil oleh Jabatan Hal Ehwal Agama Islam ke atas anak tak sah taraf tersebut. Bagaimanapun, dari aspek pembuktian kes di Mahkamah, kelahiran anak tersebut di luar pernikahan merupakan satu bahan bukti (bayyinah) yang dianggap kukuh dalam kes pendakwaan ke atas pelaku zina di Mahkamah Syariah. Jika anak tersebut dinafikan sebagai bukan anaknya, pembuktian melalui ujian DNA boleh digunakan bagi membuktikan pertalian antara si anak dengan si ibu dan si lelaki yang telah menyebabkan kehamilannya.

Mengenai penyakit jantung yang dialami oleh anak tersebut, erakita turut tersimpati dengan ujian yang Allah berikan kepada saudari. Percayalah bahawa semua ujian ini ada hikmah di sebaliknya yang Allah untukkan untuk diri yang berkenaan. Mohonlah ampun dan bertaubatlah sebanyak-banyaknya kepada Allah tanpa henti dan putus asa. Perbanyakkanlah melakukan amal soleh. Laksanakan apa yang wajibkan Allah untuk melakukannya, manakala perkara sunat dilakukan menurut kemampuan. Banyakkan bersedekah dan lakukanlah kebaikan walaupun sedikit sahaja. Yang penting, amalan tersebut dilakukan berterusan sehingga ke akhir hayat kita. Dengan keadaan anak yang sedang mengalami sakit jantung, dapatkanlah rawatan terbaik untuk anak tersebut di hospital. Mintalah bantuan dari ahli keluarga saudari atau mana-mana pihak yang berkaitan untuk mendapatkan rawatan di hospital atau mana-mana klinik pakar. Nyawa adalah keutamaan tanpa meminggirkan soal taubat dan tawakkal kepada Allah.

Erakita doakan agar saudari diberikan jalan keluar oleh Allah untuk berhadapan dengan ujian ini. Semoga Allah memberikan hidayah dan iman yang kukuh untuk saudari dan bakal suami saudari. Amin yaa Rabbal alamin

Wallahu a’lam

CAN A WITNESS BE COMPELLED TO TESTIFY IN THE SYARIAH COURT?

CAN A WITNESS BE COMPELLED TO TESTIFY IN THE SYARIAH COURT?

  Ahadin bin Arinen[1]

 12 APRIL 2015

INTRODUCTION

As far as the law of evidence is concerned, the ultimate purpose of giving evidence is to uphold justice as mentioned by Allah in many verses in al-Quran. One of the verses states: “O ye who believe! Stand out firmly for justice, as witnesses to God, even as against yourselves, or as your parents, or your kin, and whether it (against) rich or poor: for God can best protect both. Follow not the lust (of your hearts), lest your swerve, and if ye distort (justice) or decline to do justice, verily God is well acquinted with all that ye do”.[2] It has been an accepted fact that the burden of proof is on the claimant or the plaintiff to prove his allegation. In the process of proving his case, the attendance of witness to court is vital for the purpose of testifying his knowledge of particular facts which are relevant to the fact in issue. It may happen that the court has to postpone the trial of the case due to failure of valuable witnesses of the party to turn up to court to give their evidence. There are even a situation where a witness refuses to testify in court for unacceptable reasons. Having said that, a question can be raised as to whether a witness can be compelled to testify in the court of justice? In dealing with this issue, this paper will focus on this situation in the Syariah Court of Malaysia by referring into the legal ruling (hukm) of giving evidence in general as well as the provisions available in the applicable statutes. Apart from that, this paper also will highlight some measures to be taken into consideration by the court before invoking any action to compel the attendance of a witness to testify in court.

THE LEGAL RULING OF GIVING EVIDENCE

In respect of legal ruling (hukm) to give evidence, there are two verses of the quran which directly prohibit the act of concealing evidence. The first verse is: “The witnesses should not refuse when they are called on (for evidence)”.[3] The second verse is: “Conceal not evidence for whoever conceals it, his heart is tainted with sin. And Allah knoweth all that you do”.[4] Dr Abdul Karim Zaidan in quoting these verses holds that giving evidence is fard kifayah (collective responsibility) since it is a trust and therefore it must be fulfilled.[5] Ibn Abbas in referring to the above verses holds that it is one of the major sin for those who withholds testimony.[6] The fard kifayah (collective responsibility) shall be discharged if a member of the community comes forward to give evidence. [7] However, if none of the member of the community comes forward to give evidence, the whole community  shall be tainted with sin since it has become fard ain for every Muslim in the community to fulfill such an obligation.[8] Thus it is a sin for those who refuse to give evidence without valid reason such as to avoid harmful.[9] According to Syed Sabiq, giving evidence is an obligation for a witness as long as he is able to perform it without facing danger towards his body, dignity, property or his family.[10]

The fiqh jurists are unanimous in their ruling that in non-hudud cases, the legal ruling for giving evidence is fard kifayah as mentioned earlier.[11] However, in respect of Hudud cases, there are several rulings. The general rule is that it is not obligatory to give evidence whereby the witness is given the discretion to testify or not to testify.[12] According to Ibn al-Humam of the Hanafi school, it is afdhal or encouraged not to reveal the evidence.[13] Al-Shirazi of the Shafie school also holds the same opinion by saying that is it commendable for those who have the evidence in hudud cases to conceal it since it is mandhub.[14] The grounds for the above ruling of non obligatory to give evidence in hudud cases are based on the two hadith of the Prophet s.a.w. The first is the hadith reported by Abu Hurairah r.a who said that the Prophet s.a.w had said “reject hudud offences as long as you can reject it with one rejection”.[15] The second hadith is that the Prophet s.a.w said to the effect “those who cover the faults of a Muslim, Allah will cover his fault in the hereafter”.[16]

WHETHER A WITNESS CAN BE COMPELLED TO TESTIFY IN COURT?

The above rulings are exposed to criticisms that such a ruling would encourage the commission of hudud offences as it is not obligatory for any witness to give evidence.[17]As such Islamic can never be implemented and injustice will be the order of the day and thus, it would be repugnant to the Islamic law and justice.[18] Is there any solution in this matter? As a matter of fact, Syariah Court in Malaysia is given the power and jurisdiction to hear Islamic matters concerning personal matters as well as criminal matters.[19] In the course of administering justice, a question will arise whether court can compel a witness to testify in court? In this respect, the view of Ibn Abi Dam in his book entitled Kitab Adab al-Qhadi is reliable when he said that “when the testimony of a person is required by a judge (or court) thereafter such testimony or evidence and the adducing thereof  becomes an amanah (trust) and also a fard ain”.[20] In commenting on this view, Prof Dr Mahmud Saedon holds that in answering the above criticism, there is another general rule that the giving of evidence or testimony pursuant to an order of the court as witnesses for Allah is obligatory so as to secure the life, property and interest of man as demanded by Islam.[21] He further holds that if in consequences of a court’s order, a witness refuses to testify then it would amount to an act of contempt of court and disobedience to the lawful authority.[22] A person will be committing a sin if he were to neglect such a responsibility if he knows that the court requires his evidence and testimony.[23] In this respect, the writer humbly submits that the writer agrees with them in holding the view that it is an obligatory for a person to give evidence when requested by the court regardless of hudud or non-hudud cases after considering that it is in line with the maqasid al-syariah for the preservation of religion, life, property, descendent and aqal.

In order to have a clear picture on the statutes applicable for the Syariah Court, section 219 of the Syariah Criminal Procedure Enactment (Sabah) 2004 provides that any court may summon any person as a witness at any stage of any trial or other proceeding in court.[24] It is further provided in this section that the court is given the power to summon and examine or recall and re-examine any such person if his evidence appears to be essential in the case. Nevertheless, this section does not specify whether the power of the court to summon the attendance of a witness in court pertains to the giving of syahadah or bayyinah. Hence, it is clear that there is a lacuna in this matter and such lacuna leaves the court to make any appropriate order as it may think fit. In this respect, by virtue of section 230[25], the court is given the power to apply Islamic Law (Hukum Syarak)[26] in the absence of any specific provision or in the event of a lacuna in a particular matter. By referring to the earlier contention that it is obligatory for a person to testify in court once he is summoned by the court regardless of hudud or non-hudud cases, the writer is of the opinion that the court should also take the same position to compel a witness to testify in court regardless of giving syahadah or bayyinah.

COMPELLABILITY OF NON MUSLIM WITNESS TO TESTIFY IN SYARIAH COURT

In respect of an issue as to whether or not a non-Muslim can be compelled to testify in Syariah Court, the present laws in Malaysia conferred such power to Syariah Court as long as the compellability is confined to the necessity of appearance of such person in his capacity as a witness only and not as a party in a case. The appearance and competency of non-Muslim witness in Syariah Court is clearly mentioned in section 83(2) of the Syariah Court Evidence Enactment (Sabah) 2004 which provides that  non-Muslim shall be competent to give bayyinah for a Muslim if his testimony is admissible according to Islamic Law.[27] Meaning to say that it is the responsibility of a non-Muslim witness to give his cooperation and peforms his responsibility to give evidence in Syariah Court once the court orders him to do so. This is due to the fact that Syariah Court is a court which is established under the law and put under the same umbrella of Federal Constitution together with other courts like Civil Court, Native Court, Martial Court and Industrial Court.

The latest case of an Ex-Parte Application for a declaration of the status of religion of the deceased Nyonya binti Tahir by the Majlis Agama Islam Negeri Sembilan and Others[28] shows that Syariah Court recognized the evidence of non-Muslim witnesses. In this case, some of the non-Muslim witnesses ie. the deceased’s son and daughter were called to testify in Syariah High Court in determining the issue of the status of the deceased’s religion at the time of her death. The court held that the evidence given by those non-Muslim witnesses in this case is regarded as bayyinah based on section 83(2) of the Syariah Court Evidence Enactment (Negeri Sembilan) 2003 which provides that  non-Muslim shall be competent to give bayyinah for a Muslim if his testimony is admissible according to Islamic Law. The court in this case decided that the the deceased’s status of religion at the time of her death was not a Muslim.

The only question is whether the Syariah Court has the jurisdiction to commence proceeding against against a non-Muslim for contempt of court should he refuses to testify in court. Pertaining to this matter, the writer is of the opinion once a witness refuses to give his testimony in any court of justice without valid and good justification, such refusal is tantamount to an act of contempt of court. It is settled law that a person must be given the opportunity to defend himself by showing causes why he should be committed to prison. To make a defense means that he is already become a party in a proceeding of a court. He is even entitled under the law to seek counsel to represent and defense him to purge the contempt.

Nevertheless, is must be borned in mind that the court must always give the opportunity to the person concerned to express his apology to the court for such action to avoid further consequence such as contempt of court. If the witness makes an apology to the court for his mistake and undertakes not to repeat the same mistake, the court will consider it as a good justification not to proceed contempt of proceeding against him. The writer is of the opinion that citing someone for contempt of court is the last resort by the court since such action will only prolong the hearing or trial of the present case.[29] As previously mentioned above, an issue can be raised as to whether Syariah Court has jurisdiction to hear contempt of court proceeding involving a non-Muslim? The writer is of the opinion that in this particular circumstances, being a non-Muslim, he cannot be a party in any case or dispute in Syariah Court.

In other word, Syariah Court has no jurisdiction to commence contempt of court proceeding against a non-Muslim. The Federal Constitution of Malaysia clearly provides that only Muslim can be a party in Syariah Court and probably it is the reason why Syariah Court jurisdictions are put under the List II (State Lists) of the Federal Constitution which confine to Islamic personal matters and certain Islamic Criminal matters which are not provided in the Federal List. Thus, any proceeding which put a non-Muslim as a party in Syariah Court will render the proceeding becomes unconstitutional. Furthermore, such law pertaining to the exclusion of non-Muslim as a party in Syariah Court is also provided in section 10 and 11 of the Syariah Court Enactment (Sabah) 2004.

From the above argument, it is clear that a non-Muslim cannot become a party in Syariah Court proceeding. But, if such a contempt act by a non-Muslim witness occurs in Syariah Court during the course of giving evidence and at the same time the Syariah Court has no jurisdiction to commence contempt of court proceeding against the non-Muslim witness, can we say that a non-Muslim is immune from any legal action under Malaysian law? Is there any alternative court which is competent to hear such case? In this matter, it is the writer’s humble opinion that there is always legal remedy for such a case. The Civil Court is the competent court to try any action involving an offence committed by a non-Muslim in the face of Syariah Court.

Any party including parties in the case or members of public or even the registrar of Syariah Court may lodge a police report pertaining to the act committed by the non-Muslim witness in Syariah Court. The judge concerned should put on his record of such act committed by the non-Muslim witness in the notes of proceeding to facilitate the task of the Public Prosecutor in proving their case before the Civil Court in criminal prosecution against such witness. If for instance, after being ordered by the Syarie Judge to stop continuing such action before the court such as refusing to answer a question from the judge himself or from the counsels, the non-Muslim witness still remain in disobeying the court’s order, the Syarie Judge may record such disobedience of the witness.

Such record of the judge can be a good evidence for the prosecution against the non-Muslim witness in a criminal case in Civil Court. In this particular case, such witness can be charged under section section 179 of the Penal Code for refusing to answer any question by a public servant authorized to question by the law. If convicted, he shall be punished with imprisonment for a term not exceeding six months or fine which is not exceeding two thousand ringgit or both. Since the offence is linked to the refusal of a non-Muslim witness to answer question by the judge or by the counsels during the course of proceeding in Syariah Court, it is pertinent to highlight here that the word ‘Public Servant’ in the Penal Code does include any judge or officer from Syariah Court from the the definition of Public Servant. For clear picture, the writer quote the relevant parts of the definition of ‘Public Servant’ in section 21 of the Penal Code as follows:

“The word “public servant’ denotes a person failing under any of the descriptions hereinafter following:

(c)       every judge;

(d)    every officer of a Court whose duty is, as such officer, to investigate or report any matter of law or fact, or to make, authenticate, or keep any document, or to take charge or dispose of any property or to execute any judicial process, or to administer any oath, or to interpret, or to preserve order in the Court, and every person specially authorized by a Court to perform any of such duty”..

The judge in this context is not confined to include judge of Civil Court but, its definition is wide as mentioned in section 19 of the Penal Code as follows:

“The word “judge” denotes not only every person who is officially designated as a Judge, but also every person who is empowered by the law to give in any legal proceeding, civil or criminal, a definitive judgement, a judgement which, if not appealed against, would be definitive, or a judgement which if confirmed by some other authority, would be definitive, or who is one of a body of persons, which body of persons is empowered by law to give such a judgement”.

From the above definition of ‘Judge’, it is clear that its definition is very wide and it is the humble opinion of the writer that the word ‘judge’ as mentioned in this section is also includes judges of other courts such as Syariah Court, Military Court, Industrial Court and Natives Court. This contention is further strengthened by the general definition of the word ‘Court’in section 20 of the Penal Code which states:

“The word “Court” denotes a judge who is empowered by law to act judicially alone, or body of judges which is empowered by law to act judicially as a body, when such judge or body of judges is acting judicially”.

Based on the above definitions of the word “Public Servant”, “Judge” and “Court” provided in the Penal Code, it can be understood that the such definitions are not confined to persons under the umbrella of Civil Court but, in fact it covers all persons concerned under the Malaysian laws including those laws applicable to Syariah Court. As such, there are always ways to overcome the problems and difficulties faced by the Syariah Court in ensuring the smooth administration of justice especially when such a case involves non-Muslim participation in a case as a witness of any party in Syariah Court. It is also a suggestion of the writer that in case that there is ambiguity as to whether the words in the Penal Code such as “Public Servant”, “Judge” and “Court” also include the Syariah Court, those defining sections should be amended by inclusing the Syariah Court under those definitions.

Such amendments will surely clarify the definition of those words and could erase any ambiguity regarding the position of Syariah Court in respect of the applicability of those provisions provided by the Penal Code. So far as the writer’s knowledge is concerned, there is no case involving the application of those provisions in Penal Code involving non-Muslim disobedience of Syariah Court’s order in Malaysia.

SOME CONSIDERATIONS BY THE COURT IN COMPELLING A WITNESS TO TESTIFY 

Based on the above discussion, it is clear that the court have the power to compel the attendance of witness to testify in Court. The effective forms to compel suc person to testify in court is by issuing warrant of arrest against that person person to secure his attendance in court or otherwise by sentencing him to imprisonment not exceeding the term of seven days if he refuses to give evidence or answers any question by the counsel or judge or refuses to produce any material document in his possession or power upon the request of the court.[30] It is the writer’s humble submission that the court must take into consideration on the following circumstances before exercising its power to compel a witness to testify in court:

a.         The proper procedures laid down by the statutes must be followed. To compel a witness to attend in a court, it must be preceeded by the issuance of a subpoena to the intended witness on the application or request of the party in that case.[31] The subpoena must be served personally to the intended witness.[32] Apart from that, it is a strict requirement of the law that the requesting party must tender to the witness a reasonable sum of money to cover his expenses of going to, remaining at, and returning from, the court before the commencement of a trial.[33] If such procedures are not followed, then the court can reject any application to issue an order to compel the attendance of their witnesses should the witnesses refuse to come to court.

b.         There must be a complete refusal by the witness to testify in court. The court must ask the witness of his reason for failure to attend in court or refusal to give evidence or to produce document in his possession or his power upon the request of the court. In respect of failure to attend in court without valid reasons, the court may issue a warrant of arrest against that person and be put in prison under the supervision of prison officer until the date of trial of the case. If the witness in the face of the court still refuses to testify, then the court has jurisdiction to commence proceeding against him for contempt of court.[34] The court however, must also give the opportunity to the witness to seek his apology to the court on his disobedience to the court’s order to avoid any contempt of court proceeding.[35] If the proceeding of contempt is proceeded, the court needs to ensure that the person alleged for contempt of court understands the nature of the offence and give him the opportunity to answer the alleged contempt. [36] Failure to satisfy the court of the reasons for the refusal will render him to be held for contempt of court and the court through the order of committal may sentence him with the imprisonment of not exceeding six months or alternatively with a fine of not exceeding two thousand ringgit.[37]

If the witness is able to give good reasons for the refusal then the court cannot compel him to testify. During the course of proceeding for instance, the court may consider to to compel a witness to answer any question which is not relevant to the suit or proceeding and may warn the witness that he is not obliged to answer such question.[38] One of the reason for inability or for refusal to testify is when the witness has to undergo a serious surgery operation in a hospital at the material time.[39] Dr Abdul Karim Zaidan in this respect holds that it is no more a sin for the witness for withholding his evidence if his evidence exposes him with danger of loss of life. In that circumstances, the court has to consider his reason for failure to perform his responsibility and fix another date of the trial where the witness is expected to be available to give evidence.

c.         The person must be the one who is well acquainted with the fact in issue. It will be futile to compel someone to testify in court if the person has no knowledge of the fact. The requesting party must satisfy the court that the attendance of the person is so crucial since there is no other person available or well acquainted with the fact in issue. It must also be borne in mind that a person who intends to bring witnesses to court will loss his right if there is no sufficient evidence produced before the court. In this respect, a question can be raised as to whether the court can compel another witness to testify in court after a party to a case has concluded his case or has informed the court that he does not intend to call additional witnesses.  To deal with this issue, the court should always remember that the ultimate purpose of bringing evidence is to uphold justice as ordained by Allah s.w.t in some verses as we have mentioned earlier. It will be more easier for the court to allow such request if the another party does not make any objection.

However, if there is objection from the other side, the court should hear the grounds of such request from the requesting party and objection from the other side. It is the writer’s humble opinion that whether or not to allow such request, it is the discretion of the court to allow it or not. If the requesting party managed to adduce good and justifiable reasons to support his request, then the court should give the opportunity for him to bring such witnesses. Even to a certain extent, as for an analogy, many jurists including Ibrahim al-Nakhai, Shuraih, Abu Hanifah, Shafie, Ahmad and Imam Malik agreed that evidence may be heard even after the Defendant has taken the oath by denying the claim.[40] Imam Malik however opined that such permission is given on the ground that the Plaintiff was not aware of the existence of such evidence. If on the other hand, the Plaintiff had known of the evidence and had chosen to put the Defendant under oath and then, after such oath, had offered to submit such evidence, the said evidence should not be accepted.[41] Based on this analogy, it is submitted that the court should allowed the requesting party either the Plaintiff or the Defendant to bring other witnesses as long as they give good and justifiable reasons of doing so. The court on the other hand may give an order that costs of the delay of the proceeding be paid by the requesting party to the other side. In this respect, once the court allows the requesting party to bring another witness, then the normal procedures will apply ie. the court can compel the attendance of witness to court if the witness refuse to testify in court.

CONCLUSION

Based on the above discussion, it is clear that the Syariah Court in Malaysia have the power to compel a witness to testify in court regardless of whether the witness will be giving syahadah or bayyinah. Although there are opinions that of the jurists that it is not obligatory to give evidence in hudud cases as it is encouraged to cover faults on a Muslim, but once the court orders the attendance of a witness to testify in court, it will become an obligation. As far as Syariah Court in Malaysia is concerned, the present laws clearly provide the powers of the court to compel the attendance of witness to court. The law too even so provides punishment against those witnesses who refuse or ignore the court’s order. The contention that the Syariah Court has the power to compel witness to court is further strengthened by the fact that Malaysian Laws do not provide hadd punishment according to al-Quran and al-Sunnah for the hudud offences. The power to compel the attendance of witness to Syariah Court not only covers Muslim but also to non-Muslim since there is a clear provision under the applicable statutes which recognized the competency of non-Muslim to give bayyinah. The only obstacle is that Syariah Court has no power to take any action against the non-Muslim witnesses should they commit an act of contempt as it would tantamount to put them as party in Syariah Court. Under the available laws, Syariah Court only has the jurisdiction to hear case involving Muslim party. However, if an act of contempt or refusal to obey the Syariah Court’s order when act in their capacity as witnesses, the proper forum to remedy such acts is Civil Court by invoking certain provisions in Penal Code to prosecute them for disobeying the court’s order. It must always be borne in mind that, as witness, they are bound to respect the laws of the country, and more importantly, they are not the party in Syariah Court but act solely in their capacity as witness in the court of law which is founded under the auspices of the Federal Constitution.

[1] The paper was presented  by the writer at the Ahmad Ibrahim Kulliyyah of law, International Islamic University, Malaysia on the 11 October 2006 as part of the requirement  for the fulfillment of the requirement for the study of Master of Comparative Laws (MCL), International Islamic University Malaysia (IIUM). The writer expresses his gratitude to Asso. Prof. Dr Zulfakar Hj Ramlee being the lecturer for the subject of Islamic law of Evidence during the candidature of the writer in the university. The writer is presently holding the post as the Syariah High Court Judge of Tawau, Sabah. [2] The Quran: 4:135. [3] The Quran:2:282. [4] Ibid.; 2:283. [5] Dr. Abdul Karim Zaidan, Nizam al-Qhada fi al-Syariat al-Islamiyyah, Muassasah al-Resalah, Beirut, 1955,p.141. [6] Al-Sheikh al-Imam Abi Ishak Ibrahim bin Ali ibn Yusuf al-Fairuz Abadi al-Shirazi, al-Muhazzab fi Fiqhi al-Imam al-Syafie, Darul Kutub, Vol.2, p.323. [7] Ibid. [8] Karim Zaidan, op.cit., p.141. [9] Ibid. [10] Syed Sabiq, Fiqh a-Sunnah, Victory Agency, Kuala Lumpur (Translation), Vol.14, p.57. [11] Dr Mahmud Saedon A. Othman, An Introduction to Islamic Law of Evidence, The Open Press, Kuala Lumpur (Translation), 1996, pp.11-14. [12] Ibid. [13] Ibid. [14] Al-Shirazi, op.cit., p.323. [15] Mahmud Saedon, op.cit., p.13. [16] Ibid. [17] Ibid.pp.13-16. [18] Ibid. [19] For further detail of jurisdiction of Syariah Court of Sabah, see section 10 and 11 of the Syariah Court Enactment (Sabah) 2004. [20] Mahmud Saedon, op.cit.pp.13-14. [21] Ibid. [22] Ibid. [23] Ibid. [24] See also section 219 of Syariah Criminal Procedure (Federal Territories) Act 1997. [25] Syariah Criminal Procedure Enactment (Sabah) 2004. [26] The word Islamic Law (Hukum Syarak) is defined in section 2(1) of the Syariah Criminal Procedure Enactment (Sabah) 2004 as Islamic Law according to Mszhab Syafie or any one of the Mazhab Hanafi, Maliki or Hanbali. [27] See also the same provision in section 83(2) of the Syariah Court Evidence (Federal Territories) Act 1997. As a comparison, although Sudanese Evidence Act, 1993 (unofficial translation) has separately defined bayyinah and syahadah, there is no provision pertaining to the competency of non-Muslim to testify in court. [28] Jurnal Hukum, JLD. XXI BHG.II, JH (1427H), Jun 2006, p.221. [29] In practice, the court will normally postpone the case to a certain period of time until the contempt of court proceeding involving parties or witnesses in that case is settled. This will cause delay and additional costs to all parties concerned. [30] See section 177 of the Syariah Criminal Procedure Enactment, Sabah, 2004. See also section 177 of the Syariah Criminal Procedure (Federal Territories) Act 1997. [31] See section 102 of the Syariah Court Civil Procedure (Sabah) 2004. In respect of producing a prisoner as a witness in court, an application by way of ex-parte must be made by the requesting party as laid down in section 109(2) of the same Enactment. [32] Ibid. Section 106. [33] Ibid. section 110. [34] Ibid. Section 229. [35] Detailed eloberation on this matter can be referred to the previous discussion regarding the compellability of non-Muslim witness to testify in Syariah Court. [36] Section 229 of the Syariah Court Civil Procedure (Sabah) 2004. [37] Ibid. [38] See section 101(1) of the Syariah Court Evidence Enactment (Sabah) 2004. See also the same section in Syariah Court Evidence (Federal Territories) Act 1997. [39] Abdul Karim Zaidan, op.cit., p.141. [40] See elucidation on this matter in Zulfakar Ramlee, The Role of al-Qarinah (Circumstancial Evidence) In Islamic Law of Evidence: A Study of the Law in Malaysia, With Reference to the Rules and Principles of English Law, (Ph.D Thesis), Glasgow Caledonian University, Glasgow, 1997, pp.40-41. [41] Ibid.

HUKUMAN MENCERAIKAN ISTERI TANPA KEBENARAN MAHKAMAH

HUKUMAN MENCERAIKAN ISTERI TANPA KEBENARAN MAHKAMAH

31 MAC 2015

Erakita sering kali menerima pertanyaan mengenai bentuk dan kadar hukuman atau penalti di sisi undang-undang di Malaysia ke atas suami yang menceraikan isteri tanpa kebenaran mahkamah. Ini menunjukkan betapa masyarakat khususnya orang-orang Islam semakin mengambi perhatian mengenai perkembangan undang-undang Islam di negara ini. Suasana ini dilihat amat positif ke arah mencelikkan masyarakat kepada ilmu khususnya hal-hal kekeluargaan.

Berhubung penalti kerana menceraikan isteri tanpa kebenaran mahkamah, perlu difahami bahawa penalti hanya dikenakan kepada pesalah jenayah sebagai salah satu bentuk hukuman ke atas pesalah yang telah disabitkan bersalah kerana melanggar undang-undang. Bagi sesiapa yang didapati menceraikan isterinya tanpa mendapat kebenaran terlebih dahulu dari Mahkamah Syariah, seseorang itu boleh didakwa dan jika disabitkan bersalah, boleh dihukum dengan denda tidak lebih RM1,000 atau penjara tidak lebih 6 bulan atau kedua-duanya sekali. Perkara ini disebutkan dalam seksyen 125 Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam 2004. Ini bermakna, bukan penalti dengan membayar denda sahaja bentuk hukuman yang boleh dikenakan kepada pesalah, tetapi juga meliputi hukuman penjara jika itu yang dirasakan menasabah dan wajar oleh mahkamah.

Walaupun kadar hukuman di Mahkamah Syariah masih jauh rendah berbanding Mahkamah Sivil, namun, kesan pensabitkan bagi kesalahan ini tetap sama. Pesalah akan selamanya berstatus “penjenayah” dalam konteks undang-undang. Jika demikian kesannya, bersabarlah banyak-banyak wahai para suami. Jangan sama sekali melafazkan talaq itu di luar mahkamah walau diasak dan didesak oleh isteri. Kalau perceraian itu pilihan terakhir, datanglah ke Mahkamah Syariah dan failkan permohonan bagi mendapatkan kebenaran menceraikan isteri. Itulah yang sebaik-baik cara bagi mengelak dari menerima kesan yang tidak baik pada masa hadapan.

Semoga maklumat ini memberi manfaat kepada kita semua.

PEMANTAPAN MAHKAMAH ANAK NEGERI: SATU PENGALAMAN MAHKAMAH SYARIAH NEGERI SABAH

PEMANTAPAN MAHKAMAH ANAK NEGERI: SATU PENGALAMAN MAHKAMAH SYARIAH NEGERI SABAH

 

Oleh: Ahadin bin Arinen[1]

7 Mac 2015

PENDAHULUAN

Kewujudan Mahkamah Anak Negeri (MAN) di negara ini merupakan suatu perkara yang boleh dianggap luar biasa. Ini kerana, sukar sekali ditemui di mana-mana negara di dunia ini yang mempunyai sebuah mahkamah adat atau pribumi pada zaman moden yang serba canggih ini. Lebih unik lagi apabila hanya Sabah[2] dan Sarawak[3], kedua-duanya terletak dalam wilayah Malaysia Timur, merupakan dua negeri di Malaysia yang mempunyai mahkamah adatnya sendiri. Dalam konteks Negeri Sabah, kewujudan sebuah mahkamah adat atau pribumi dilihat sebagai sebahagian dari usaha kerajaan meraikan kepelbagaian adat dan budaya lebih dari 30 suku kaum di negeri ini yang telah wujud sekian lama sebelum kemerdekaannya pada tahun 1963. Kini, setelah lebih dari 100 tahun MAN ini, pelbagai usaha telah dan sedang dijalankan untuk memantap dan memperkukuhkan institusi kehakiman adat negeri ini seiring dengan perkembangan zaman. Pengalaman yang dilalui oleh mahkamah-mahkamah kehakiman yang lain seperti mahkamah sivil dan mahkamah syariah turut diambil kira dalam rangka merealisasikan pemantapan mahkamah adat ini.

Tulisan ini membincangkan pengalaman Mahkamah Syariah Negeri Sabah dalam rangka melaksanakan fungsinya sebagai sebuah badan kehakiman bagi melaksanakan keadilan kepada umat Islam di Negeri Sabah. Bagi memantapkan gambaran sebenar mengenai pengalaman yang dilalui oleh Mahkamah Syariah, Penulis memuatkan perbincangan mengenai sejarah kewujudan Mahkamah Syariah Negeri Sabah dan pengkanunan undang-undang bertulis yang terpakai bagi Mahkamah ini. Turut dibincangkan adalah penubuhan Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah dan perjawatan. Perbincangan mengenai prasarana dan perkhidmatan yang disediakan di Mahkamah Syariah bagi memantapkan sistem penyampaian perkhidmatannya turut dilakukan. Penulis juga turut memuatkan perbincangan mengenai cabaran-cabaran dan perkembangan mutakhir Mahkamah Syariah Negeri Sabah bagi memperkukuhkan gambaran mengenai pengalaman sebenar Mahkamah ini dalam melaksanakan tugas kehakimannya. Adalah diharapkan bahawa perkongsian pengalaman Mahkamah Syariah tersebut boleh dijadikan sebagai salah satu bahan penting untuk MAN memperkasa dan memantapkan institusi adat negeri ini ke tahap yang lebih baik pada masa hadapan.

PERKEMBANGAN DAN PENGALAMAN MAHKAMAH SYARIAH NEGERI SABAH

Perkembangan undang-undang Islam dan Mahkamah Syariah sebelum merdeka 1963

Perkembangan undang-undang Islam dan penubuhan Mahkamah Syariah di Sabah berkait rapat dengan kewujudan MAN di negeri ini. Penubuhan MAN secara tidak rasmi dikatakan telahpun berlaku sejak tahun 1881 oleh pihak Syarikat Berpiagam Borneo Utara British (SBBUB). Bagaimanapun, penubuhan mahkamah berkenaan berlaku secara rasminya pada penghujung 1800-an apabila SBBUB mula memperkenalkan undang-undang bertulis bagi melicinkan pentadbiran keadilan ketika itu. Undang-undang yang dilaksanakan ketika itu adalah menurut undang-undang diri pribumi. Jika kes berkenaan melibatkan orang Islam, pengadil atau perunding yang dilantik adalah dari kalangan orang Islam yang mahir dalam undang-undang adat dan undang-undang Islam.[4] Mereka dikenali sebagai Ketua Anak Negeri (KAN).

Pengiktirafan terhadap institusi ini semakin terserlah apabila SBBUB memperkenalkan The Village Administration Proclamation 1891. Melalui undang-undang ini, KAN diserapkan dalam pentadbiran kerajaan bagi membantu Majistret mengendalikan pentadbiran undang-undang dan kehakiman.[5] Menariknya, majoriti KAN yang dilantik oleh pihak SBBUB sepanjang tempoh pentadbirannya dari 1881 sehingga 1941 adalah dari kalangan orang-orang Islam. Pada tahun 1915 sebagai contohnya, 8 dari 9 orang ahli Majlis Penasihat Ketua Anak Negeri adalah beragama Islam.[6] Semenjak tahun 1881 sehingga Sabah merdeka pada tahun 1963, undang-undang Islam terus berjalan dan berkembang selari dengan perkembangan undang-undang adat. Antara undang-undang bertulis yang diperkenalkan oleh SBBUB dan kerajaan selepasnya yang ada kaitan dengan undang-undang Islam sepanjang tempoh berkenaan selain The Village Administration Proclamation 1891 adalah Muhammadan Custom Proclamation of 1902, Mohammadan Ordinance 1914, The Native Administration Ordinance 1937, Muslims Ordinance 1953 dan Native Courts Ordinance 1953.[7]

Semasa pendudukan Jepun di Sabah antara tahun 1941 hingga 1945, pentadbiran hal ehwal Islam tetap berjalan. Menariknya, dalam keadaan genting dan tidak menentu, KAN yang majoritinya terdiri dari kalangan orang-orang Islam telah diambil dan dilantik oleh pentadbiran tentera Jepun untuk menjadi Majistret di bawah pengawasan tentera Jepun. Pengalaman berkhidmat dalam kerajaan walaupun singkat di bawah pentadbiran tentera Jepun sedikit sebanyak memberi pengalaman dan pengetahuan tambahan dalam pengurusan pentadbiran keadilan di kalangan mereka yang dilantik.[8]

 

Perkembangan undang-undang Islam dan Mahkamah Syariah selepas merdeka 1963

Sehingga Sabah mencapai kemerdekaan melalui pembentukan Malaysia pada tahun 1963, undang-undang utama bertulis yang terpakai bagi orang Islam di Sabah adalah Muslim Ordinance 1953.[9] Tidak timbul langsung penubuhan Mahkamah Syariah bagi membicarakan kes di kalangan orang-orang Islam. Ini kerana, Ordinan berkenaan tidak memasukkan sebarang peruntukan mengenai penubuhan  Mahkamah Syariah. Tidak sepertimana berlaku di negeri-negeri lain, penubuhan sebuah Majlis Agama Islam yang berfungsi sebagai nadi pentadbiran dan pengurusan hal ehwal Islam yang meliputi aspek perundangan Islam juga tidak diperuntukkan dalam Ordinan tersebut. Dengan kata yang lain, semua kes berkaitan undang-undang Islam dibicara dan diputuskan oleh KAN di Mahkamah Anak Negeri.

Dalam konteks Perlembagaan Negeri Sabah, Islam tidak dimasukkan sebagai agama Negeri Sabah sebagaimana negeri-negeri lain di Semenanjung Malaysia. Hal ini berlaku ekoran permintaan dan desakan pemimpin-pemimpin Sabah khususnya dari kalangan bukan Islam untuk tidak memasukkan Islam sebagai agama negeri dalam Perlembagaan Negeri semasa rundingan pembentukan Malaysia.[10] Perkara ini jelas terkandung dalam memorandum 20 Perkara yang dikemukakan dalam Jawatankuasa Antara Kerajaan (IGC) yang menyaksikan bahawa perkara pertama dalam senarai Perkara 20 itu adalah berkenaan hal peniadaan peruntukan agama rasmi atau agama negeri bagi Negeri Sabah.[11] Ketiadaan Islam sebagai agama negeri dalam Perlembagaan Negeri Sabah berlangsung selama 10 tahun bermula dari saat kemerdekaan pada tahun 1963 sehinggalah tahun 1973.[12]

Ketiadaan peruntukan yang memasukkan Islam sebagai agama negeri Sabah dalam tempoh tersebut dilihat memberi kesan yang kurang sihat terhadap perkembangan undang-undang Islam di Sabah. Sementara dikatakan perkembangan agama lain khususnya Kristian dilihat subur, perkembangan Islam pula adalah sebaliknya. Hakikat bahawa tampuk pemerintahan seawal kemerdekaan yang dipegang oleh kebanyakannya pemimpin tempatan dari kalangan penganut Kristian dilihat memberi sumbangan kepada keadaan sedemikian terjadi.[13] Perkembangan Islam pula dilihat mula terserlah apabila Pertubuhan Islam Seluruh Sabah (USIA) ditubuhkan secara rasminya pada tahun 1969. Jawatan Ketua Menteri ketika itu berada dalam pegangan Tun Datu Mustapha bin Datu Harun, yang juga Presiden USNO dan sekaligus Presiden USIA yang pertama. Dominasi orang Islam dalam kepimpinan tertinggi Negeri Sabah di samping tertubuhnya organisasi seperti USIA telah memberi sumbangan penting kepada suburnya gerakan dakwah dan perkembangan Islam di Sabah seawal 1970.

 

Islam Sebagai Agama Rasmi Negeri Sabah

Tarikh 23 September 1973 menjadi detik penting dalam perkembangan Islam di Sabah apabila Dewan Undangan Negeri Sabah meluluskan pindaan terhadap Perlembagaan Negeri Sabah dengan menetapkan Islam sebagai agama rasmi Sabah.[14] Perkara 5(A) Perlembagaan berkenaan menetapkan bahawa Islam menjadi agama rasmi negeri manakala agama-agama lain boleh dianuti dan diamalkan dengan aman dan harmoni di negeri ini. Roh peruntukan yang baru ini adalah sejajar dengan undang-undang tertinggi negara iaitu Perlembagaan Persekutuan yang memperuntukkan bahawa Islam adalah agama bagi Persekutuan berserta jaminan kebebasan beragama di kalangan rakyatnya.[15] Dari aspek lain, pindaan terhadap Perlembagaan Negeri ini sekaligus mengubah kedudukan asal Islam di Sabah yang sebelumnya tidak diberi tempat dalam perlembagaan sebagaimana termaktub dalam 20 Perkara.[16] Sesungguhnya kedudukan istimewa Islam sebagai agama rasmi negeri telah memberi sumbangan dari segi semangat dan usaha berterusan kepada kerajaan untuk memantapkan undang-undang dan pentadbiran keadilan syariah di Sabah untuk tahun-tahun seterusnya.

Enakmen Pentadbiran Hukum Syarak Negeri Sabah 1971

Enakmen bagi mengatur dan mentadbir hal ehwal orang-orang Islam Sabah yang pertama diluluskan selepas merdeka adalah Enakmen Pentadbiran Hukum Syarak Negeri Sabah 1971. Antara tujuan utama Enakmen ini adalah bagi membolehkan kerajaan menubuhkan sebuah badan berkanun Islam yang akan bertanggungjawap sepenuhnya terhadap pentadbiran dan perkembangan Islam di Sabah. Rentetan wujudnya Enakmen ini, akhirnya kerajaan telah menubuhkan Majlis Ugama Islam Sabah secara rasmi pada 25 April 1971.[17] Majlis ini diperlukan untuk mengkaji keperluan bagi penubuhan Mahkamah yang khusus untuk orang-orang Islam di Sabah. Di samping itu, bagi mencapai matlamat ini, satu enakmen yang baru bagi membolehkan penubuhan sebuah mahkamah khas bagi orang-orang Islam yang dinamakan Mahkamah Syariah perlu diwujudkan.

Enakmen 1971 ini tidak mengandungi peruntukan bagi membolehkan penubuhan mahkamah khusus untuk orang Islam iaitu Mahkamah Syariah. Perlantikan hakim atau qadi juga tidak diperuntukkan dalam enakmen ini. Ini bermakna, kedudukan asal sebagaimana amalan pentadbiran undang-undang Islam di zaman sebelum merdeka masih kekal melainkan penubuhan sebuah Majlis Ugama Islam. Enakmen ini antara lainnya hanya memperuntukkan perlantikan mufti, ahli jawatankuasa undang-undang Majlis dan imam-iman. Walaupun imam-imam diberi kuasa untuk menguruskan hal ehwal nikah, cerai dan rujuk, namun kuasa mereka amat terhad. Pertikaian hanya dapat dibicarakan di Mahkamah Anak Negeri memandangkan tiada hakim atau qadi yang dilantik di bawah enakmen tersebut. Beberapa kesalahan jenayah syariah antaranya gagal membayar nafkah, khalwat dan zina terpaksa dirujuk untuk dibicara dan diputuskan oleh Mahkamah Anak Negeri.[18] Kekurangan ketara dalam Enakmen tersebut mendorong kerajaan untuk meneruskan usaha menambahbaik dan meningkatkan kelicinan pentadbiran undang-undang Islam di Sabah dengan memperkenalkan undang-undang yang lebih lengkap dan tersusun selepasnya. Buktinya, Enakmen Pentadbiran Hukum Syarak 1977 telah diperkenalkan bagi menggantikan Enakmen Pentadbiran Hukum Syarak 1971.

PENUBUHAN MAHKAMAH SYARIAH NEGERI SABAH

Enakmen Pentadbiran Hukum Syarak Negeri Sabah No. 15 Tahun 1977

23hb. Disember 1977 menjadi tarikh keramat dalam perkembangan undang-undang Islam di Sabah apabila Dewan Undangan Negeri Sabah meluluskan Enakmen Pentadbiran Hukum Syarak 1977. Enakmen ini memansuhkan Enakmen Pentadbiran Hukum Syarak 1971 yang ternyata masih banyak kekurangannya.[19] Enakmen yang mengandungi 109 seksyen ini lebih lengkap berbanding Enakmen terdahulu di mana beberapa peruntukan penting dan bersejarah telah dimuatkan. Antara peruntukan yang besar impaknya terhadap perkembangan pentadbiran undang-undang Islam di Sabah ialah adanya peruntukan yang memberi kuasa kepada Yang Dipertua Negeri Sabah untuk menubuhkan Mahkamah Syariah.[20]

Di bawah Enakmen yang baru ini, terdapat 3 peringkat Mahkamah Syariah iaitu Mahkamah Rayuan Syariah, Mahkamah Qadi Besar dan Mahkamah Qadi. Buat pertama kalinya dalam sejarah apabila Mahkamah Syariah mula beroperasi di Sabah seiring dengan perlantikan Qadi-qadi Mahkamah pada 1hb. Febuari 1978. Dengan kuasa yang diberi Enakmen ini, Yang Dipertua Negeri Sabah telah melantik Datuk Hj. Ahmad bin Idris sebagai Qadi Besar pertama bagi Sabah dan seorang Qadi bagi setiap residensi yang ditetapkan.[21] Terdapat 5 residensi Mahkamah Syariah bagi seluruh Sabah yang terdiri dari Pantai Barat Kota Kinabalu, Pedalaman, Kudat, Sandakan dan Tawau. Antara kathi-kathi yang dilantik dan menjadi perintis kepada nafas baru Mahkamah Syariah Sabah ialah Datuk Hj. Zaman bin Lassim, Pengiran Hj. Daud bin Pg. Ismail, Datuk Hj. Abdul Wahid bin Osman dan Datuk Hj. Mohd. Noor Wahab.[22]

Mahkamah Qadi dan Mahkamah Qadi Besar diberi kuasa sebagai mahkamah mula bicara dengan bidangkuasa yang berbeza.[23] Mahkamah Rayuan Syariah pula berperanan untuk mendengar dan memutuskan kes-kes yang dirayu dari Mahkamah Qadi atau Mahkamah Qadi Besar.[24]

Bagi memantapkan lagi undang-undang ini, pindaan telah dilakukan ke atas Enakmen ini pada tahun 1981. Struktur organisasi Mahkamah Syariah disusun semula dengan masih mengekalkan tiga peringkat Mahkamah iaitu Mahkamah Qadi, Mahkamah Qadi Bahagian dan Mahkamah Rayuan Syariah.[25] Pindaan tersebut telah memansuhkan Mahkamah Qadi Besar dan mengujudkan Mahkamah Qadi Bahagian. Ini bermakna, Mahkamah Qadi Bahagian telah mengambilalih bidangkuasa yang sebelum ini diberikan kepada Mahkamah Qadi Besar. Qadi Besar pula dilantik sebagai Yang diPertua Mahkamah Syariah Negeri Sabah dan tidak lagi membicarakan kes-kes di peringkat mahkamah mula bicara. Qadi Besar hanya mendengar kes rayuan bersama 2 orang ahli penal. Ini bermakna keanggotaan ahli Mahkamah Rayuan Syariah telah dikurangkan dari 7 orang kepada 3 orang sahaja. Ahli penal rayuan itu pula mestilah dianggotai dari kalangan Qadi Bahagian yang tidak pernah mendengar kes yang dirayu itu dari peringkat mula bicara.

Perubahan yang berlaku dalam struktur organisasi Mahkamah Syariah dalam Pindaan 1981 sesungguhnya amat penting dalam memperkemas dan memperkukuhkan institusi Mahkamah Syariah di Sabah. Kewibawaan Qadi yang memegang jawatan penting dalam kehakiman syariah semakin terserlah apabila jawatan berkenaan mula diisi dari kalangan mereka yang berkelayakan dari segi latihan dan akademik. Bermula tahun 1986, jawatan tersebut mula diisi oleh mereka yang mendapat Diploma Pentadbiran Undang-Undang dan Kehakiman Islam (DAIJ) di Universiti Islam Antarabangsa Malaysia (UIAM), Petaling Jaya. Yang Arif Ahmad bin Lakim adalah antara generasi baru dengan kelayakan DAIJ telah dilantik menjawat Jawatan Qadi di Pantai Barat Kota Kinabalu pada tahun 1986.[26]Akademik dan latihan di peringkat Diploma Lanjutan di UIAM berkenaan telah mendedahkan para Qadi kepada kemahiran dan ilmu yang mantap bagi menjalankan tugas kehakiman. Tenaga pengajar pula adalah dari kalangan pakar undang-undang baik dari segi akademik mahupun pengalaman memandangkan majoritinya adalah professor undang-undang dan bekas-bekas Hakim Mahkamah Persekutuan Malaysia yang telah bersara.

Pengukuhan Mahkamah Syariah dan Undang-Undang Islam Sabah

Perkembangan undang-undang Islam di Sabah terus subur apabila satu Jawatakuasa Teknikal Negeri Sabah dibentuk pada tahun 1989. Jawatankuasa ini bertanggungjawap untuk menyemak deraf beberapa enakmen yang telah disediakan oleh Jawatankuasa Teknikal Pusat yang telah dipengerusikan oleh Almarhum Tan Sri Prof. Ahmad Ibrahim di peringkat kebangsaan. Ekoran dari usaha Jawatankuasa Teknikal Negeri Sabah, akhirnya satu lagi sejarah indah dan amat penting bagi perundangan Islam di Sabah apabila Badan Perundangan Negeri Sabah meluluskan 9 Enakmen Hukum Syarak sepanjang tahun 1991 hingga tahun 1995. Undang-Undang tersebut adalah:

  1. Enakmen Pengawalan Sekolah-Sekolah Agama Islam No. 7 Tahun 1991
  2. Enakmen Pentadbiran Undang-Undang Islam No. 13 Tahun 1992.
  3. Enakmen Mahkamah Syariah No. 14 Tahun 1992.
  4. Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam No. 15 Tahun 1992.
  5. Enakmen Undang-Undang Keterangan Mahkamah Syariah No. 16 Tahun 1992.
  6. Enakmen Undang-Undang Zakat Fitrah No. 06 Tahun 1993.
  7. Enakmen Prosedur Mal Syariah No. 09 Tahun 1993.
  8. Enakmen Prosedur Jenayah Syariah No. 10 Tahun 1993.
  9. Enakmen Kesalahan Jenayah Syariah No. 03 Tahun 1995.

Kewujudan dan pewartaan Enakmen-Enakmen tersebut telah merubah landskap pentadbiran Islam dan undang-undang Islam di Sabah pada skala yang begitu berbeza berbanding tahun-tahun sebelumnya. Beberapa institusi atau agensi baru telah ditubuhkan oleh kerajaan bagi mentadbir hukum syarak. Berkuatkuasa 1hb. Disember 1995, Jabatan Hal Ehwal Agama Islam Negeri Sabah (JHEAINS) dan Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah (JKSNS) telah ditubuhkan. Kelahiran JKSNS telah mengambil alih tugas mentadbir mahkamah-mahkamah syariah dari Majlis Ugama Islam Sabah (MUIS) sepenuhnya bermula 1hb. Januari 1996. Kedua-dua jabatan ini diletakkan di bawah kawalan Jabatan Ketua Menteri (JKM). Bagi JKSNS, Jabatan ini diketuai oleh Ketua Hakim Syarie Negeri.[27]

 

Organisasi Baru Mahkamah Syariah Negeri Sabah

Organisasi Mahkamah berubah sekali lagi dengan adanya Enakmen Mahkamah Syariah 1992. 3 peringkat mahkamah masih dikekalkan. Bagaimanapun, gelaran Qadi telah dimansuhkan dan digantikan dengan gelaran dan jawatan Hakim Syarie. Penggunaan gelaran Hakim Syarie sesungguhnya satu lagi usaha yang murni untuk memartabatkan institusi kehakiman Islam ke tempat yang dihormati dan disegani. Gelaran tersebut mempunyai nilai yang tinggi khususnya dalam konteks wibawa, penghormatan dan keberkesanan tugasan kehakiman di mata masyarakat. 3 peringkat Mahkamah Syariah telah berubah menjadi:

  1. Mahkamah Rayuan Syariah Negeri Sabah
  2. Mahkamah Tinggi Syariah Negeri Sabah
  3. Mahkamah Rendah Syariah Negeri Sabah.[28]

 

Undang-Undang Islam Mutakhir

Usaha memantapkan institusi Mahkamah Syariah dan pentadbiran undang-undang Islam di Sabah tidak terhenti begitu saja. Tidak sampai 10 tahun, usaha untuk memperkemaskan pentadbiran mahkamah syariah dan undang-undang diteruskan lagi. Matlamat utama adalah untuk menjadikan enakmen-enakmen yang sedia ada diseragamkan dengan enakmen-enakmen di negeri-negeri lain di Malaysia. Berikutan itu, bermula 1hb. Jun 2005, beberapa enakmen baru dikuatkuasakan bagi menggantikan enakmen-enakmen yang terpakai di Mahkamah sebelumnya di samping wujudnya beberapa enakmen baru. Enakmen-enakmen terkini yang sedang diguna pakai adalah:

  1. Enakmen Pengawalan Sekolah-Sekolah Agama Islam No. 7 Tahun 1991.
  2. Enakmen Undang-Undang Zakat Fitrah No. 06 Tahun 1993.
  3. Enakmen Kesalahan Jenayah Syariah No. 03 Tahun 1995.
  4. Enakmen Perbadanan Baitulmal No. 11 Tahun 1998.
  5. Enakmen Majlis Ugama Islam Sabah No. 05 Tahun 2004.
  6. Enakmen Mahkamah Syariah No. 06 Tahun 2004.
  7. Enakmen Fatwa Negeri Sabah No. 07 Tahun 2004.
  8. Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam No. 08 Tahun 2004.
  9. Enakmen Tatacara Jenayah Syariah No. 09 Tahun 2004.
  10. Enakmen Tatacara Mal Mahkamah Syariah No. 10 Tahun 2004.
  11. Enakmen Keterangan Mahkamah Syariah No. 11 Tahun 2004.

Berdasarkan kepada sinario yang ada, enakmen-enakmen yang terdahulu telah dimansuhkan. Enakmen Majlis Ugama Islam Sabah 2004 sebagai contohnya telah memansuhkan Enakmen Pentadbiran Undang-Undang Islam No. 13 Tahun 1992. Ini bermakna selepas tahun 1995, terdapat 3 undang-undang bertulis yang baru diperkenalkan iaitu Enakmen Perbadanan Baitulmal 1998, Enakmen Majlis Ugama Islam Sabah 2004 dan Enakmen Fatwa Negeri Sabah 2004. Dengan perkembangan terbaru ini, kini terdapat sebanyak 11 Enakmen yang berkaitan Pentadbiran dan Undang-Undang Islam di Negeri Sabah iaitu 8 yang terbaru di atas dan 3 yang terdahulu iaitu  Enakmen Pengawalan Sekolah-Sekolah Agama Islam No. 7 Tahun 1991, Enakmen Kesalahan Jenayah Syariah No. 03 Tahun 1995 dan Enakmen Undang-Undang Zakat Fitrah No. 06 Tahun 1993.

Enakmen Kesalahan Jenayah Syariah 1995 dikekalkan tanpa sebarang pindaan walaupun pada dasarnya, Enakmen berkenaan dilihat perlu diperkemaskan sejajar kelahiran beberapa enakmen lain yang kini lebih segar dan kemas. Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam 1992 bagaimanapun masih kekal kuatkuasanya walaupun Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam 2004 telah dilulus dan diwartakan. Justeru, pada ketika ini, terdapat 2 Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam di negeri ini yang berkuatkuasa. Tindakan segera adalah perlu untuk memansuhkan enakmen yang terdahulu untuk mengelak kesulitan dalam konteks perlaksanaan dan penguatkuasaan undang-undang keluarga Islam di negeri ini.

 

PENUBUHAN JABATAN KEHAKIMAN SYARIAH NEGERI SABAH

Berkuatkuasa 1hb. Disember 1995, Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah (JKSNS) telah ditubuhkan. Kelahiran JKSNS telah mengambil alih tugas mentadbir mahkamah-mahkamah syariah dari Majlis Ugama Islam Sabah (MUIS) sepenuhnya bermula 1hb. Januari 1996. Selain JKSNS, sebuah jabatan baru bagi mentadbir dan melaksana segala urusan dan hal ehawal orang Islam di Sabah juga ditubuhkan iaitu Jabatan Hal Ehwal Agama Islam Negeri Sabah (JHEAINS). Kedua-dua jabatan ini diletakkan di bawah kawalan Jabatan Ketua Menteri (JKM). Bagi JKSNS, Jabatan ini diketuai oleh Ketua Hakim Syarie Negeri.[29]

Di awal penubuhannya,  Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah dibekalkan dengan 65 jawatan dimana 37 darinya bertaraf sementara. Bilangan jawatan ini ditambah menjadi 75 jawatan pada 1999. Pada tahun  2000, melalui Waran Perjawatan Bil.27/2000, Bil.28/2000. Bil.29/2000, Bil.61/2000 dan Bil.69/2000, Jabatan ini mempunyai 83 jawatan termasuk 11 darinya masih bertaraf sementara.  Mulai 1 November 2002 melalui Waran Perjawatan Bil.33/2004,  Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah dibekalkan sebanyak 88 jawatan bertaraf tetap berikutan penggredan semula beberapa jawatan pada lapisan baru SSM. Jawatan Ketua Hakim Syarie Negeri kemudiannya dinaiktaraf dari Gred LS54 kepada Gred Utama C mulai 1 April 2005 melalui Waran Perjawatan Bil.49/2005. 2 jawatan lagi ditambah melalui Waran Perjawatan Bil.45/2005 menjadikan 90 jawatan kesemuanya.[30]

 PENYERTAAN KE DALAM SKIM PERKHIDMATAN GUNASAMA PERSEKUTUAN

Mahkamah Syariah Negeri Sabah melakar sejarah apabila memasuki Skim Perkhidmatan Gunasama Pegawai Syariah Persekutuan pada 19hb. Jun 2008. Sabah menjadi negeri yang ke-7 memasuki skim tersebut selepas Selangor, Melaka, Perlis, Wilayah Persekutuan,[31] Pulau Pinang dan Melaka.[32] Menariknya ialah, Negeri Sabah adalah satu-satunya negeri yang menyertai skim ini melibatkan semua pegawai dan kakitangan bermula Ketua Hakim Syarie Negeri sehinggalah kakitangan sokongan.[33]

Jika sebelum memasuki Skim Perkhidmatan Gunasama Persekutuan, bilangan waran perjawatan yang diluluskan kerajaan bagi Mahkamah Syariah Sabah hanya 90 jawatan, kini dengan penyertaan dalam Skim Perkhdimatan Gunasama Persekutuan bilangannya bertambah lebih sekali ganda iaitu 214 jawatan.[34] Jawatan Ketua Hakim Syarie Negeri adalah Gred Utama Jusa C manakala 5 jawatan bagi Hakim Mahkamah Tinggi Syariah adalah masing 2 bagi Gred LS52 dan 3 bagi Gred LS48. Selain itu, terdapat lagi satu jawatan penting dalam pentadbiran Mahkamah Syariah dengan Gred LS48 iaitu Ketua Pendaftar Mahkamah Rayuan Syariah menjadikan terdapat sebanyak 4 Gred LS48 kesemuanya. Gred LS44 adalah sebanyak 14 di mana 13 daripadanya adalah dikhususkan bagi jawatan Hakim Mahkamah Rendah Syariah dan selebihnya adalah untuk jawatan Pendaftar Kanan Mahkamah Syariah. Pegawai Sulh pula memegang Gred LS41 dengan bilangan sebanyak 13 jawatan.

Sejajar dengan keperluan dan perkembangan semasa, JKSNS dengan kerjasama Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM) telah memulakan usaha pada tahun 2012 ini untuk melaksanakan unjuran semula perjawatan pegawai serta kakitangan JKSNS. Unjuran ini dibuat setiap 5 tahun sekali. Usaha ini melibatkan penaiktarafan gred jawatan Ketua Hakim Syarie dari Gred Utama Jusa C kepada Jusa B. Hakim Mahkamah Tinggi Syarie pula akan dinaiktaraf dari Gred LS52 dan LS48 kepada Jusa C dan LS54. Jawatan Ketua Pendaftar pula akan dinaik taraf dari Gred LS48 kepada LS54. Hakim Mahkamah Rendah Syariah pula akan dinaik taraf dari Gred LS44 kepada LS52 dan sebahagiannya adalah sekurang-kurangnya Gred LS48.

Usaha juga sedang dilakukan untuk menambah dan menaikkan gred jawatan bagi Pegawai-Pegawai Syariah yang terdiri dari Pegawai Sulh, Pendaftar, Timbalan Pendaftar dan Penolong Pendaftar kepada gred yang lebih baik. Jawatan-jawatan lain khususnya melibatkan khidmat pengurusan turut ditambah sesuai dengan pembukaan beberapa mahkamah lagi seperti Sipitang dan Ranau. Jika usaha ini mendapat kelulusan dari pihak kerajaan, bilangan pegawai dan kakitangan Jabatan ini akan bertambah lagi sekurang-kurangnya dalam 250 orang. Keputusan mengenai perkara ini dijangka diperolehi selewat-lewatnya penghujung tahun 2013.[35]

PENAIKAN TARAF MAHKAMAH SYARIAH SETANDING MAHKAMAH SIVIL

Satu sejarah penting bakal tercipta bagi Mahkamah Syariah di negara ini apabila kedudukannya akan berada sama taraf dengan Mahkamah Sivil dari segi perjawatan, emolumen dan lain-lain yang berkaitan. Usaha sedang dijalankan di peringkat Persekutuan bagi menaikkan taraf Mahkamah Syariah dari 3 peringkat kepada 5 peringkat sebagaimana di Mahkamah Sivil.[36] Ketika ini 3 peringkat yang sedia ada adalah Mahkamah Rendah Syariah, Mahkamah Tinggi Syariah dan Mahkamah Rayuan Syariah. 5 peringkat Mahkamah yang sedang diusahakan adalah:

  1. Mahkamah Rendah Syariah
  2. Mahkamah Tengah Syariah
  3. Mahkamah Tinggi Syariah
  4. Mahkamah Rayuan Syariah Negeri
  5. Majlis Rayuan Syariah

Untuk mencapai tujuan di atas, 2 Akta di peringkat Persekutuan telah dicadangkan iaitu Akta Suruhanjaya Perlantikan Hakim-Hakim Mahkamah Tinggi, Mahkamah Rayuan Syariah Negeri dan Majlis Rayuan Syariah dan Akta Saraan Hakim-Hakim Mahkamah Tinggi Syariah, Mahkamah Rayuan Syariah dan Majlis Rayuan Syariah. Kedua-dua Akta yang akan dicadangkan ini memperuntukkan penubuhan Suruhanjaya Pelantikan dan Penetapan Saraan (gaji, elaun, pencen dan faedah-faedah lain) Hakim-Hakim Mahkamah Tinggi Syariah, Mahkamah Rayuan Syariah Negeri dan Majlis Rayuan Syariah. Kewujudan Suruhanjaya ini akan menjadikan taraf Hakim-Hakim di Mahkamah Syariah bermula Hakim Mahkamah Tinggi Syariah sehingga ke atas akan setaraf dengan Hakim-Hakim di Mahkamah Tinggi Sivil.[37]

 

PEMBANGUNAN MAHKAMAH SYARIAH SABAH

Setakat 1 Mac 2015, terdapat sebanyak 11 buah Mahkamah Rendah Syariah bagi seluruh Sabah. Daerah-daerah tersebut adalah Kota Kinabalu, Papar, Beaufort, Keningau, Kota Belud, Kudat, Sandakan, Kinabatangan, Lahad Datu, Tawau dan Semporna. Kesemua Mahkamah Rendah Syariah di daerah-daerah berkenaan telahpun beroperasi sepenuhnya. Usaha berterusan oleh kerajaan untuk meningkatkan imej dan kewibawaan Mahkamah Syariah Sabah jelas kelihatan apabila beberapa daerah telahpun mempunyai bangunan mahkamah sendiri. Ketika ini, daerah-daerah yang telahpun mempunyai bangunan Mahkamah Syariah adalah Keningau, Beaufort, Lahad Datu, Kinabatangan dan Semporna.

Pembinaan sebuah komplek bangunan Mahkamah Syariah untuk Kota Kinabalu dijangka akan dimulakan pada tahun 2015 di bawah peruntukan bagi Rolling Plan ke-4 dalam Rancangan Malaysia 10. Majlis Pecah Tanah bagi pembinaan kompleks bernilai 63 juta di atas tapak seluas 5 ekar ini telah disempurnakan dengan rasminya oleh YAB Datuk Seri Panglima Musa bin Haji Aman, Ketua Menteri Sabah pada 13 Febuari 2015.[38] Sesungguhnya keadaan pada hari ini adalah jauh lebih baik dan kemas berbanding 20 tahun lampau walaupun tidak dinafikan masih banyak kekurangan dan kelemahan yang boleh diperbaiki pada masa hadapan.

  

VISI, MISI DAN OBJEKTIF JABATAN KEHAKIMAN SYARIAH NEGERI SABAH

Visi Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah adalah ”Menjadi Institusi Kehakiman Syariah Yang Berwibawa.” Sesuai dengan tugas yang besar untuk memartabatkan perundangan Islam, Jabatan ini mempunyai misi yang penting iaitu melaksanakan pengadilan, pengurusan mahkamah dan perkhidmatan sokongan secara profesional, berkesan dan sistematik berasaskan Hukum Syarak dan peruntukan undang-undang.

Bagi memastikan pelaksanaan misi dan pencapaian visi adalah, Jabatan ini telah menetapkan objektif penubuhannya iaitu:

  1. i) Menyegerakan pengendalian kes-kes Syariah dengan adil, teratur dan berkesan;
  2. ii) Mempertingkatkan pengetahuan dan kemahiran pegawai dan kakitangan dari aspek perundangan dan pengurusan;

iii)     Melaksanakan dengan berkesan penggunaan teknologi maklumat dan komunikasi  (ICT) dalam pentadbiran;

  1. iv) Menyedia dan mempertingkatkan kemudahan infrastruktur yang mencukupi dan terbaik.

OPERASI UTAMA JABATAN

Jabatan ini diketuai oleh Ketua Hakim Syarie yang juga berfungsi sebagai Pengarah Jabatan. Ketua Hakim Syarie mempunyai pejabatnya sendiri yang dinamakan sebagai Pejabat Ketua Hakim Syarie. Bagi melicinkan pergurusan dan pentadbiran, Jabatan ini mempunyai 2 bahagian utama iaitu Bahagian Khidmat Pengurusan dan Bahagian Khidmat Kehakiman.

Dari segi operasinya, Bahagian Khidmat Pengurusan berfungsi bagi menjalankan urusan pentadbiran am, pengurusan sumber manusia, perkhidmatan, perjawatan, pembangunan, perolehan, urusan kewangan dan akaun dan keurusetiaan. Bahagian ini juga menjalankan fungsi-fungsi pengurusan kes-kes rayuan Mahkamah Rayuan Syariah. Bahagian ini diketuai oleh Ketua Pendaftar Mahkamah Rayuan. Ia mempunyai pejabatnya sendiri yang dinamakan Pejabat Ketua Pendaftar.

Bahagian Pentadbiran Kehakiman pula terdiri daripada Mahkamah Rendah dan Tinggi Syariah. Bahagian ini menyediakan perkhidmatan pengurusan kes-kes mal (termasuk pembahagian harta pusaka atau faraid dan hal-hal yang berkaitan dengannya) mengikut bidangkuasa dari peringkat pendaftaran, penyediaan kes, sebutan atau pra-bicara, perbicaraan, pengurusan perintah, pelaksanaan perintah dan pengurusan rayuan. Selain itu, bahagian ini turut menjalankan pengurusan dan kuasa-kuasa pengadilan  kes-kes jenayah Syariah mengikut bidangkuasa dari peringkat pendaftaran, penyediaan kes, sebutan atau pra-bicara, perbicaraan, pengurusan perintah, pelaksanaan hukuman atau perintah dan rayuan.

BIDANGKUASA MAHKAMAH SYARIAH SABAH

Secara umumnya, bagi melihat apakah perkara-perkara yang terletak di bawah bidangkuasa Mahkamah Syariah, rujukan utama boleh dibuat kepada Perlembagaan Persekutuan sebagai undang-undang induk dan tertinggi dalam negara. Senarai 2 (Senarai Negeri) Jadual 9, Perlembagaan Persekutuan memperuntukkan seperti berikut:

Kecuali mengenai Wilayah-wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya, Hukum Syarak dan undang-undang diri dan keluarga bagi orang yang menganut Ugama Islam, termasuk hukum Syarak berhubung dengan mewarisi harta berwasiat dan tak berwasiat, pertunangan, perkahwinan, perceraian, mas kahwin, nafkah, pengambilan anak angkat, tafar anak, penjagaan anak, pemberian, pembahagian harta dan amanah bukan khairat; Wakaf Islam dan ta’arif  serta peraturan mengenai amanah khairat dan khairat agama, perlantikan pemegang-pemegang amanah dan perbadanan bagi orang-orang mengenai pemberian Ugama Islam dan khairat, yayasan, amanah, khairat dan yayasan khairat yang dijalankan, kesemuanya sekali dalam negeri; adat istiadat Melayu; zakat fitrah dan baitulmal atau hasil Ugama Islam yang seumpamanya; masjid atau mana-mana tempat sembahyang awam untuk orang Islam; mengadakan dan menghukum kesalahan-kesalahan yang dilakukan oleh orang-orang yang menganut Ugama Islam terhadap rukun-rukun Islam, kecuali mengenai perkara-perkara yang termasuk dalam Senarai Persekutuan, keanggotaan, penyusunan dan acara bagi Mahkamah-Mahkamah Syariah, yang akan mempunyai bidang kuasa hanya ke atas orang-orang yang menganut Ugama Islam dan hanya mengenai mana-mana perkara yang termasuk dalam perenggan ini, tetapi tidak mempunyai bidang kuasa mengenai kesalahan-kesalahan kecuali setakat yang diberi oleh Undang-undang Persekutuan, mengawal pengembangan iktikad dan kepercayaan antara orang-orang yang menganut Ugama Islam; menentukan perkara-perkara hukum Syarak dan iktikad dan istiadat Melayu.

Negeri-negeri diberi kuasa untuk menubuhkan Mahkamah Syariah dan membuat undang-undang khusus untuk orang-orang Islam.[39] Bagaimanapun, undang-undang yang diluluskan melalui Badan Perundangan Negeri tidak boleh berlawanan dengan perkara-perkara yang telahpun disenaraikan dalam Senarai Negeri dalam Perlembagaan Persekutuan itu.[40] Semua negeri di Malaysia termasuk Sabah telahpun mempunyai Mahkamah Syariah sendiri di samping undang-undang yang terpakai bagi orang-orang Islam. Dalam konteks Mahkamah Syariah Negeri Sabah ketika ini, terdapat 3 peringkat Mahkamah yang telah diberi bidangkuasa masing-masing sebagaimana diperuntukkan dalam Enakmen Mahkamah Syariah 2004. Bidangkuasa tersebut dapat dilihat seperti yang dinyatakan di bawah ini.

Bidangkuasa Mahkamah Rendah Syariah[41]

Mahkamah Rendah Syariah mempunyai bidang kuasa di seluruh Bahagian atau Daerah di mana ia ditubuhkan. Mahkamah ini diketuai oleh seorang Hakim Mahkamah Rendah Syariah. Bidangkuasa Jenayah dan Mal bagi Mahkamah ini dinyatakan dalam Seksyen 12 Enakmen Mahkamah Syariah 2004.

(a) Dalam bidang kuasa jenayahnya, Mahkamah Rendah Syariah membicarakan apa-apa kesalahan yang dilakukan oleh seseorang Islam di bawah Enakmen Majlis Ugama Islam Negeri Sabah 2004, Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam 2004, Enakmen Kesalahan Jenayah Syariah 1995 atau di bawah mana-mana undang-undang bertulis lain yang berkuat kuasa yang menetapkan hukuman maksimum yang diperuntukkan oleh Enakmen-Enakmen itu atau mana-mana undang-undang bertulis lain, tidak melebihi tiga ribu ringgit, atau pemenjaraan selama tempoh tidak melebihi satu tahun atau kedua-duanya, dan boleh mengenakan mana-mana hukuman Yang diperuntukkan bagi kesalahan itu.

(b) Dalam bidang kuasa malnya, Mahkamah Rendah Syariah mendengar dan memutuskan semua tindakan dan prosiding yang Mahkamah Tinggi Syariah diberi kuasa untuk mendengar dan memutuskannya, jika amaun atau nilai hal perkara yang dipertikaikan itu tidak melebihi satu ratus ribu ringgit atau yang tidak dapat dianggarkan dengan wang (tidak termasuk tuntutan hadhanah atau harta sepencarian).

Bidang kuasa Mahkamah Tinggi Syariah.[42]

Mahkamah Tinggi Syariah mempunyai bidang kuasa di seluruh Negeri Sabah. Ia diketuai oleh seorang Hakim Mahkamah Tinggi Syariah. Tidak seperti Mahkamah Rendah Syariah, Ketua Hakim Syar’ie Negeri boleh bersidang sebagai Hakim Mahkamah Tinggi Syariah dan mengetuai Mahkamah itu. Bidangkuasa Jenayah dan Mal bagi Mahkamah ini dinyatakan dalam Seksyen 11 Enakmen Mahkamah Syariah 2004.

(a) Dalam bidang kuasa jenayahnya, Mahkamah Tinggi Syariah membicarakan apa-apa kesalahan yang dilakukan oleh seseorang Islam dan boleh dihukum di bawah Enakmen Majlis Ugama Islam Negeri Sabah 2004, Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam 2004, Enakmen Kesalahan Jenayah Syariah 1995 atau di bawah mana-mana undang-undang bertulis lain yang berkuat kuasa yang memberi Mahkamah Tinggi Syariah bidang kuasa untuk membicarakan apa-apa kesalahan, dan boleh mengenakan apa-apa hukuman yang diperuntukkan di dalamnya.

(b) Dalam bidang kuasa malnya, Mahkamah Tinggi Syariah mendengar dan memutuskan semua tindakan dan prosiding jika semua pihak dalam tindakan atau prosiding itu adalah orang Islam. Perkara dalam tindakan atau prosiding itu adalah berhubungan dengan:

 (i) pertunangan, perkahwinan, ruju’, perceraian, pembubaran perkahwinan (fasakh), nusyuz, atau pemisahan kehakiman (faraq) atau apa-apa perkara lain yang berkaitan dengan perhubungan antara suami isteri;

(ii) apa-apa pelupusan atau tuntutan harta yang berbangkit daripada mana-mana perkara yang dinyatakan dalam subperenggan (i);

(iii) nafkah orang-orang tanggungan, kesahtarafan, atau penjagaan atau jagaan (hadhanah) kanak-kanak;

(iv) pembahagian atau tuntutan harta sepencarian;

(v) wasiat atau alang semasa marad-al-maut seseorang si mati yang beragama Islam;

(vi) alang semasa hidup (hibbah), atau penyelesaian yang dibuat tanpa balasan yang memadai dengan wang atau nilaian wang oleh seseorang orang Islam;

(vii) wakaf atau nazr dan perkara-perkara yang berkaitan dengannya;

(viii) pembahagian dan pewarisan harta berwasiat atau tak berwasiat atau Pelantikan Wasi dan perkara-perkara yang berkaitan dengannya;

(ix) penentuan orang-orang yang berhak kepada bahagian harta pusaka seseorang si mati yang beragama Islam atau bahagian-bahagian yang kepadanya masing-masing orang itu berhak dan perkara-perkara yang berkaitan dengannya;

(x) pengisytiharan bahawa seseorang yang telah mati itu ialah seorang Islam atau sebaliknya pada masa kematiannya;

(xi) pendaftaran dan pengambilan anak angkat dan perkara-perkara yang berkaitan dengannya; dan

(xii) perkara-perkara lain yang berkenaan dengannya bidang kuasa diberikan oleh mana-mana undang-undang bertulis.

 

Bidang Kuasa Rayuan Mahkamah Tinggi Syariah.[43]

Selain berbidangkuasa mengenai perkara-perkara di atas, Mahkamah Tinggi Syariah juga mempunyai bidangkuasa rayuan. Rayuan boleh dibuat kepada Mahkamah Tinggi Syariah daripada apa-apa keputusan sesuatu Mahkamah Rendah Syariah dalam kes jenayah dan mal.

 (a) Dalam bidang kuasa jenayahnya, rayuan boleh dibuat oleh pihak pendakwa atau oleh orang yang telah disabitkan, dan rayuan itu boleh dibuat sama ada terhadap pembebasan, sabitan atau hukuman atau mana-mana satu daripadanya;

(b) Dalam bidang kuasa malnya, rayuan boleh dibuat oleh mana-mana orang yang terkilan dengan keputusan itu dalam mana-mana keadaan berikut:

(i) jika amaun yang dituntut itu tidak kurang daripada satu ribu ringgit;

(ii) dalam semua kes yang melibatkan apa-apa keputusan mengenai taraf diri;

(iii) dalam semua kes yang berhubungan dengan nafkah orang-orang tanggungan;

Bagaimanapun, suatu rayuan tidak boleh dibuat terhadap keputusan yang telah dibuat berdasarkan persetujuan. Mahkamah Tinggi juga boleh mendengar rayuan bagi apa-apa kes lain jika satu kebenaran untuk merayu telah diberikan oleh Mahkamah Tinggi Syariah.

Dalam menjalankan kuasa rayuannya, Mahkamah Tinggi Syariah boleh:

(a) dalam perkara jenayah, menolak rayuan, mensabitkan dan menghukum pihak yang merayu, memerintahkan Mahkamah perbicaraan memanggil pembelaan atau membuat siasatan lanjut, menambah atau meminda hukuman, memerintahkan perbicaraan semula, atau meminda, atau mengakaskan apa-apa perintah Mahkamah perbicaraan; dan

(b) dalam perkara mal, mengesahkan, mengakaskan atau mengubah keputusan Mahkamah perbicaraan, menjalankan mana-mana kuasa yang boleh dijalankan oleh mahkamah perbicaraan, membuat apa-apa perintah yang sepatutnya dibuat oleh Mahkamah perbicaraan, atau memerintahkan perbicaraan semula.

 

Bidang kuasa pengawasan dan penyemakan Mahkamah Tinggi Syariah.[44]

Selain berbidangkuasa mendengar kes-kes rayuan dari Mahkamah Rendah Syariah, Mahkamah Tinggi Syariah juga mempunyai bidang kuasa pengawasan dan penyemakan ke atas semua Mahkamah Rendah Syariah. Bagi melaksanakan kuasa semakan dan pengawasannya, Mahkamah Tinggi Syariah boleh, sama ada atas kehendaknya sendiri atau atas kehendak mana-mana pihak atau orang yang berkepentingan, pada mana-mana peringkat dalam apa-apa perkara atau prosiding, sama ada mal atau jenayah, dalam mana-mana Mahkamah Rendah Syariah, memanggil dan memeriksa mana-mana rekod tentang perkara atau prosiding itu dan boleh memberikan apa-apa arahan yang dikehendaki demi keadilan.  Apabila Mahkamah Tinggi Syariah memanggil rekod sesuatu perkara atau prosiding berdasarkan kuasa pengawasan dan penyemakan, semua prosiding dalam Mahkamah Rendah Syariah tentang perkara atau prosiding itu hendaklah digantung sementara bagi menanti perintah selanjutnya daripada Mahkamah Tinggi Syariah.

 

Bidang kuasa Mahkamah Rayuan Syariah.[45]

Mahkamah Rayuan Syariah adalah Mahkamah tertinggi dan terakhir dalam peringkat rayuan bagi sesuatu kes. Mahkamah ini mempunyai bidang kuasa untuk mendengar dan memutuskan apa-apa rayuan terhadap apa-apa keputusan yang dibuat oleh Mahkamah Tinggi Syariah dalam menjalankan bidang kuasa asalnya. Apabila suatu rayuan daripada sesuatu keputusan Mahkamah Rendah Syariah telahpun diputuskan oleh Mahkamah Tinggi Syariah, Mahkamah Rayuan Syariah boleh atas permohonan mana-mana pihak memberikan kebenaran untuk memutuskan olehnya sendiri apa-apa persoalan undang-undang berkepentingan awam yang telah timbul dalam perjalanan rayuan itu dan yang keputusannya oleh Mahkamah Tinggi Syariah telah menyentuh keputusan rayuan itu. Apabila kebenaran telah diberikan oleh Mahkamah Rayuan Syariah, ia hendaklah mendengar dan memutuskan persoalan yang dibenarkan dirujukkan bagi keputusannya dan membuat apa-apa perintah yang boleh dibuat oleh Mahkamah Tinggi Syariah, dan yang difikirkannya adil bagi penyelesaian rayuan ini.

 

Bidang kuasa pengawasan dan penyemakan Mahkamah Rayuan Syariah.[46]

Mahkamah ini mempunyai bidang kuasa pengawasan dan penyemakan ke atas Mahkamah Tinggi Syariah dan boleh, sama ada atas kehendaknya sendiri atau atas kehendak mana-mana pihak atau orang yang berkepentingan, pada mana-mana peringkat dalam apa-apa perkara atau prosiding, sama ada mal atau jenayah, dalam Mahkamah Tinggi Syariah, memanggil dan memeriksa mana-mana rekod tentang perkara atau prosiding itu dan boleh memberikan apa-apa arahan yang dikehendaki demi keadilan.

Apabila Mahkamah Rayuan Syariah memanggil rekod tentang apa-apa perkara atau prosiding, semua prosiding dalam Mahkamah Tinggi Syariah tentang perkara atau prosiding itu hendaklah digantung sementara menanti perintah selanjutnya daripada Mahkamah Rayuan Syariah.

 

MENDEPANI PERANAN DAN CABARAN DI MAHKAMAH SYARIAH SABAH

Melalui sejarah yang panjang dan penuh dengan ranjau, Mahkamah Syariah Sabah tidak terlepas dari berhadapan dengan beberapa cabaran khususnya dalam melaksanakan tugasnya sebagai pentadbir dan pelaksana undang-undang Islam. Beberapa perkara menarik yang boleh dikongsi mengenai tindakan dan pendekatan Mahkamah Syariah dalam melaksanakan urusan pentadbiran dan melaksanakan undang-undang Islam.

 

Pembahagian dan Pentadbir Harta Pusaka

Dalam konteks bidangkuasa umpamanya, Mahkamah Syariah Sabah tidak menghadapi masalah untuk menguatkuasakan perintah pembahagian harta pusaka termasuklah perintah perlantikan wasi atau pentadbir bagi harta pusaka simati yang beragama Islam. Sementara Mahkamah Syariah di negeri-negeri lain hanya mengeluarkan Sijil Perakuan Faraid, keadaan sebaliknya berlaku di Sabah. Seksyen 11(3)(b)(vii) Enakmen Mahkamah Syariah 2004 membuka ruang kepada Mahkamah Syariah untuk mendengar dan memutuskan hal pembahagian harta pusaka termasuk perlantikan wasi atau pentadbir.

Menariknya, Mahkamah Awam juga memberi pengiktirafan terhadap perintah pembahagian harta pusaka dan surat pentadbir harta pusaka yang dikeluarkan oleh Mahkamah Syariah Sabah. Dalam kes Noh bin Abdul Aziz & Anor lwn Director of Lands and Surveys, Kota Kinabalu & Anor (1999),[47] Responden 1 telah  mempertikaikan Perintah Pembahagian Harta Pusaka yang dikeluarkan oleh Mahkamah Rendah Syariah Sandakan. Menurut Responden, Pemohon dalam kes ini tidak mempunyai locus standi menfailkan kes di Mahkamah Tinggi Awam memandangkan tidak mempunyai Surat Kuasa Pentadbir yang dikeluarkan oleh Mahkamah Tinggi Awam. Ketika menolak bantahan ini, Yang Arif Richard Malanjun dengan tegas memutuskan seperti berikut:

Dua perintah telah dikeluarkan oleh Mahkamah Syariah dan Responden Pertama telah gagal untuk menunjukkan bahawa Mahkamah tersebut tidak mempunyai bidang kuasa untuk mengeluarkan perintah-perintah tersebut. Sememangnya Responden Pertama tidak boleh berbuat demikian kerana jelas di bawah Seksyen 11(2) Enakmen Mahkamah Syariah No. 14 Tahun 1992, bahawa Mahkamah Rendah Syariah mempunyai bidang kuasa untuk mendengar dan memutuskan perkara berhubung dengan pembahagian dan pewarisan harta, berwasiat atau tak berwasiat. Selanjutnya Mahkamah sepatutnya berhak bergantung kepada Seksyen 114(e) Akta Keterangan 1950 apabila menerima kesahan perintah-perintah itu. Lebih-lebih lagi adalah tidak salah bagi pemohon-pemohon untuk menghadap Mahkamah Syariah untuk perintah-perintah itu walaupun ia adalah juga di dalam bidang kuasa Mahkamah Sivil. Oleh demikian, tiada merit di dalam bantahan Responden Pertama mengenai locus standi pemohon-pemohon.

Pengiktirafan terhadap bidangkuasa Mahkamah Syariah Negeri Sabah untuk mengeluarkan perintah pembahagian harta pusaka termasuk Surat Pentadbir harta pusaka turut dikongsi oleh seorang pakar perundangan Islam, Prof Mohd Ridzuan Awang. Beliau memberikan pandangannya seperti berikut:

Berdasarkan keputusan di atas, jelaslah bahawa Mahkamah-Mahkamah Syariah di Malaysia tidak mempunyai kuasa untuk mengeluarkan surat kuasa wasiat (probet) dan surat kuasa mentadbir bagi harta orang Islam, kerana undang-undang yang berkaitan dengan probet dan surat kuasa tidak ada di negeri-negeri. Undang-undang yang dipakai ialah Akta Probet dan Pentadbiran 1959, kecuali Mahkamah Tinggi Syariah negeri Sabah diberi kuasa di bawah undang-undang negeri bagi membolehkan Mahkamah Tinggi Syariah mengeluarkan surat kuasa tadbir atau wasi bagi harta pusaka orang Islam di negeri ini. Pihak bertanggungjawap sepatutnya memikirkan untuk memperkenalkan undang-undang tersebut atau menyeragamkan peruntukan bidangkuasa mal Mahkamah Tinggi Syariah negeri-negeri dan dalam masa yang sama mengecualikan pemakaian Akta Probet dan Pentadbiran 1959 terhadap orang-orang Islam.[48]

Jelas sekali bahawa Mahkamah Syariah Negeri Sabah telah mendahului Mahkamah Syariah di negeri-negeri lain dalam isu pembahagian harta pusaka orang Islam. Amalan ini telahpun dilaksanakan dari awal penubuhan Mahkamah Syariah di negeri ini tanpa menghadapi masalah yang rumit.

Aplikasi DNA dalam pembuktian

Dalam aspek pembuktian dalam suatu kes di Mahkamah, para Hakim Syarie di Sabah turut membuktikan kewibawaan dan keberanian mereka apabila mereka menerimapakai pembuktian secara saintifik iaitu Deoxyribonucleic Acid (DNA). Beberapa penghakiman berkaitan perkara ini telah dilaporkan dalam Jurnal Hukum yang diterbitkan oelh Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia.

Persidangan Pegawai-Pegawai Syariah Semalaysia di Grand Season Hotel, Kuala Lumpur pada bulan Julai 2011 menjadi bukti bersejarah apabila Perdana Menteri Malaysia dalam ucaptamanya menyebut beberapa kes penting dan menarik yang diputuskan oleh Mahkamah Tinggi Syariah Sabah. Dalam kes  Pendakwa Syarie Negeri Sabah lwn Rosli Abdul Japar (2001)[49] Mahkamah Tinggi Syariah Keningau telah menerima pembuktian menggunakan DNA dalam menentukan nasab anak yang telah dikandung oleh wanita terbabit. Justeru, Mahkamah mensabitkan Tertuduh atas kesalahan persetubuhan haram setelah mengambil kira keputusan ujian DNA dan keterangan-keterangan yang lain.

Dalam kes jenayah antara Pendakwa Syarie Negeri Sabah lwn Mad Ranger (2001),[50] Mahkamah Tinggi Syariah Kota Kinabalu telah menerima pakai keterangan pakar berdasarkan ujian DNA ke atas Tertuduh dan anak yang dilahirkan oleh pasangan wanita Tertuduh dalam kes persetubuhan haram di bawah Seksyen 80 Enakmen Kesalahan Jenayah Syariah 1995. Keterangan pakar DNA menunjukkan wujud hubungan nasab antara tertuduh dengan anak yang dilahirkan oleh pasangan wanita Tertuduh. Berdasarkan keterangan melalui ujian DNA dan keterangan lain, Mahkamah Tinggi Syariah mensabitkan bahawa Tertuduh bersalah. Keputusan kes ini kini menjadi rujukan para sarjana perundangan Islam termasuk para hakim syarie di Mahkamah Syariah. Justeru, tidak keterlaluan untuk mengatakan Sabah tidak ketinggalan dalam arus perdana dan global bagi mendepani perubahan persekitaran terkini dalam konteks perkembangan undang-undang Islam.

Penulis berpendapat bahawa bilangan kes yang didaftar atau diselesaikan oleh Mahkamah bukanlah satu perkara yang perlu dibanggakan walaupun ia juga merupakan perkara penting. Apa yang penting sebenarnya adalah bagaimana warga dan pejuang undang-undang Islam, khususnya yang terlibat dalam pentadbiran undang-undang jenayah Islam mentadbir undang-undang itu sehingga ianya teratur, kemas, sistematik dan indah. Hal ini boleh dicapai dengan satu sikap yang sentiasa peka dan penuh minat terhadap perkembangan semasa di dunia. Pemakaian peralatan moden seperti DNA dalam pembuktian sesuatu kes merupakan satu contoh di mana warga pejuang pentadbiran keadilan jenayah Islam di Malaysia dan khususnya di Sabah harus mengambil tahu dan mengaplikasinya dalam urusan kes jenayah mahupun mal syariah. Sekurang-kurangnya, hari ini masyarakat Islam mahupun bukan Islam di mana-mana telah membuka mata dan telinga mereka akan keupayaan Mahkamah Syariah mengendalikan kes jenayah Islam dengan menggunapakai kaedah moden dan terkini seperti DNA. Ini satu peluang bagi menunjukkan Islam itu komprehensif, global, semasa, terkini dan sentiasa terbuka menerima apa saja perkara yang baru dan terbaik sesuai selagi ianya tidak lari dari hukum syarak.

Mengenai hal ini, kejayaan sesuatu kes di Mahkamah tidak terletak pada keupayaan dan kesediaan Mahkamah Syariah mengendalikan kes tersebut semata-mata. Mahkamah Syariah tidak dapat berdiri bersendirian. Kejayaan tersebut adalah hasil kerja yang tersusun dan bersepadu di peringkat Penguatkuasaan Agama dan Pendakwaan sebelum kes tersebut dibawa ke Mahkamah Syariah. Secara peribadi, Penulis melihat bahawa tindakan menggunakan DNA dalam pembuktian kes jenayah di Mahkamah Syariah adalah tindakan yang berani dan wajar sekali diberi pujian dan pengiktirafan oleh pihak berkaitan. Ini kerana, kita mencipta sejarah dan impaknya adalah besar sekali dalam konteks perkembangan undang-undang Islam di Malaysia, dan khasnya Sabah.

Hukuman Sebatan Syariah Pertama di Khalayak Ramai

Ketika beberapa negeri di Semenanjung Malaysia menghadapi pelbagai cabaran dalam konteks pelaksanaan hukuman sebat ke atas pesalah jenayah syariah, Mahkamah Syariah di Sabah tidak menghadapi cabaran yang serupa. Tarikh 10 Oktober 2011 menjadi tarikh keramat bagi sejarah perundangan Islam di Sabah apabila buat pertama kalinya seorang pesalah jenayah syariah atas kesalahan melakukan persetubuhan haram di bawah Seksyen 80(1) Enakmen Kesalahan Jenayah Syariah 1995 telah disebat di Penjara Kepayan. Pelaksanaan hukuman telah disaksikan oleh Hakim-Hakim Syarie Mahkamah Syariah Sabah bersama Pegawai-Pegawai Kanan Penjara.[51]Hukuman ini tidak mendapat bantahan dari mana-mana pihak di samping tidak mendapat liputan meluas dalam media massa.[52]

Tarikh 28 Oktober 2014 menjadi satu tarikh keramat apabila buat pertama kalinya dalam sejarah perundangan Islam di Malaysia, hukuman sebatan syariah yang pertama telah dilaksanakan di khalayak ramai ke atas seorang pesalah lelaki sebanyak 6 sebatan yang telah disabitkan bersalah melakukan persetubuhan haram.[53] Perlaksanaan sebatan yang disaksikan hampir 40 orang terdiri dari para Peguam Syarie yang beramal di Tawau, Pegawai Penjara Tawau, Pegawai Kesihatan Tawau, Pegawai Penguatkuasa Agama, Jabatan Hal Ehwal Islam Negeri Sabah (JHEAINS) Tawau, keluarga pesalah serta pegawai dan kakitangan Mahkamah Syariah Tawau itu dibuat dalam Dewan Terbuka Mahkamah Tinggi Sayariah Tawau.[54] Perlaksanaan hukuman sebat berkenaan bagaimanapun tidak diwar-warkan dalam media massa. Kejayaan perlaksanaan hukuman berkenaan telah mendapat reaksi dan sokongan yang amat positif dan memberangsangkan dari pelbagai pihak dari seluruh negara. Rentetan itu, usaha sedang dilaksanakan oleh Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM) untuk menyediakan Standard Operating Procedure (SOP) untuk digunakan oleh Mahkamah Syariah di seluruh negara bagi perlaksanaan hukuman sebatan syariah di Mahkamah Syariah.[55]

Majlis Sulh di Mahkamah Syariah (Mediasi)

Bagi mengurangkan penggunaan masa yang panjang dan penggunaan kos serta tenaga yang banyak dalam sesuatu perbicaraan kes, Mahkamah telah melaksanakan satu pendekatan penting dengan merujukkan kes-kes tertentu kepada seorang pegawai sulh.[56] Ketika ini, terdapat seramai 13 orang Pegawai Sulh bagi Mahkamah Syariah di Sabah. Setiap Mahkamah di daerah-daerah ditempatkan seorang Pegawai Sulh. Pegawai sulh berfungsi untuk memanggil kedua pihak yang bertikai untuk membolehkan perundingan dibuat dan seterusnya mencapai persetujuan. Persetujuan yang direkodkan akan dibawa ke hadapan Hakim Syarie untuk diendoskan dan seterusnya diistiharkan sebagai perintah Mahkamah atas persetujuan. Proses yang dinamakan sebagai Majlis Sulh ini amat memberangsangkan. Lebih dari 50 peratus kes yang dirujuk ke Majlis Sulh ini berjaya diselesaikan melalui perundingan dan persetujuan. Proses yang tidak memerlukan khidmat peguam ini sesungguhnya telah memainkan peranan penting untuk mengelak berlakunya penangguhan kes yang banyak serta perbicaraan yang panjang di mahkamah. Ada ketikanya pihak-pihak yang menyatakan persetujuan awal mengenai suatu tuntutan dibawa terus kepada Pegawai Sulh pada hari yang sama di mana kes berkenaan didaftarkan di Mahkmah. Jika Hakim bersedia untuk endosmen persetujuan, kes berkenaan boleh diselesaikan pada hari yang sama ianya didaftarkan.[57] Bagi memantapkan perjalanan Majlis Sulh, satu kaedah yang dinamakan Kaedah-Kaedah Tatacara Mal Mahkamah Syariah (Sulh) 2010 telah luluskan dan diwartakan pada 1 Julai 2010.

Bahagian Sokongan Keluarga (BSK)

Satu lagi unit penting dalam Mahkamah Syariah adalah Biro Sokongan Keluarga (BSK).  Unit ini dilancarkan di peringkat kebangsaan pada 22 Oktober 2008. Objektif utamanya adalah bagi memastikan perintah nafkah yang dikeluarkan oleh Mahkamah Syariah dapat dikuatkuasakan. Dalam konteks Mahkamah Syariah Sabah, BSK telah memainkan peranan penting bagi membantu pihak-pihak yang bermasalah untuk mendapatkan nafkah dari suami atau bekas suami sebagaimana yang telah diperintahkan oleh Mahkamah. Kerajaan Persekutuan sejak tahun 2010 lagi telahpun memperuntukkan sebanyak RM200,000 geran pendahuluan kepada Mahkamah Syariah Sabah. Geran ini digunakan untuk memberi wang pendahuluan kepada pihak isteri atau bekas isteri bagi tempoh 6 bulan sementara menunggu tindakan pelaksanaan perintah mahkamah diselesaikan sepenuhnya. Wang pendahuluan ini disalurkan terus ke dalam akuan penerima. Wang tersebut nanti akan dituntut oleh BSK ke atas suami atau bekas suami setelah berakhirnya tempoh 6 bulan.

Sejak dana ini mula disalurkan pada kepada penerima pada 2 April 2013, seramai 18 penerima telah berjaya menikmati dana berkenaan yang kebanyakannya terdiri dari ibu-ibu tunggal manakala seramai 8 orang pemohon sedang dalam proses penyaluran dana setakat 7 September 2014.[58] Usaha sedang digiatkan untuk menghebahkan kewujudan unit ini kepada masyarakat di Negeri ini termasuk mengadakan pameran, ceramah dan juga slot khas di Radio dan Television. Sesungguhnya kewujudan BSK amat penting untuk menaikkan lagi imej Mahkamah Syariah di mata masyarakat khususnya dalam memastikan pihak-pihak menikmati haknya di sisi syarak dan undang-undang.[59]

Sistem Pengurusan Kes Mahkamah Syariah (SPKMS)

Sejajar dengan perkembangan teknologi maklumat yang semakin canggih, Mahkamah Syariah tidak terlepas dari turut menggunakan sepenuhnya kemudahan ICT. Sehubungan itu, satu kaedah yang menggunapakai kemudahan ICT yang dinamakan sebagai Sistem Pengurusan Kes Mahkamah Syariah (SPKMS) telah diperkenalkan. Antara kemudahan yang disediakan oleh system yang beraplikasikan web ini adalah pendaftaran kes, penjadualan perbicaraan, kutipan dan pengeluaran resit, pertanyaan, carian maklumat kes, merekod keputusan penghakiman, statistik dan laporan kes. Selain itu, kemudahan ini juga memantau perjalanan kes bagi setiap hakim atau pendaftar Mahkamah di seluruh negara.

Fungsi-fungsi bagi SPKMS  adalah seperti berikut[60]:

  1. Pendaftaran kes jarak jauh di mana orang awam boleh mendaftar kes dari mana-mana mahkamah syariah daerah yang berada di dalam negeri berkenaan.
  2. Apabila suatu kes baru didaftar, sistem membolehkan pengguna untuk mengesan profil peribadi individu yang pernah mendaftar kes di mana-mana mahkamah syariah sebelum ini. Ini bertujuan untuk mengelak kemasukan data dua kali ke dalam sistem. Pengguna boleh membuat carian berdasarkan kad pengenalan terhadap pelanggan mahkamah yang pernah mendaftar kes sebelum ini.
  3. Peringatan dan mesej amaran dihantar kepada pendaftar dan hakim sekiranya terdapat kes yang masih belum selesai dalam tempoh masa yang ditetapkan.
  4. Sistem boleh mengagihkan kes secara automatik kepada para hakim untuk mengimbangi bebanan tugas.
  5. Sistem dilengkapkan dengan fungsi pengesanan fail yang mengandungi maklumat-maklumat seperti nombor kes, lokasi dan peminjam. Fungsi ini bertujuan untuk meminimumkan kehilangan fail kes dan membantu pegawai mahkamah mengesan fail-fail dengan lebih cepat dan berkesan.
  6. Sistem akan disertakan dengan Modul Sistem Kutipan di mana ia menyediakan fungsi penyediaan resit secara dalam talian untuk membantu proses pengutipan bayaran dan fi mahkamah seperti denda, deposit dan bayaran pendaftaran kes. Walau bagaimanapun, apabila talian sistem terganggu, Sistem Kutipan Luar Talian disediakan untuk menjalankan fungsi-fungsi seperti di atas.
  7. Aspek keselamatan sistem juga telah dipertingkatkan. Hanya pegawai yang layak dan diberi kebenaran sahaja berhak untuk mengakses maklumat kes yang sulit. Fungsi Audit traildisediakan untuk mengesan penggunaan sistem termasuk akses baca, ubahsuai dan padam kes.

SPKMS yang telah memasuki versi ke-2 ini juga telah dihubungkaitkan dengan agensi-agensi kerajaan lain melalui modul System Links untuk penyeragaman maklumat. Antara agensi-agensi kerajaan yang terlibat dengan System Links adalah seperti berikut:

  1. Jabatan Pendaftaran Negara (JPN);
  2. Polis Diraja Malaysia (PDRM);
  3. Jabatan Imigresen Malaysia (JIM);
  4. Bahagian Hal Ehwal Undang-Undang (BHEUU); dan
  5. Jabatan Kemajuan Islam Malaysia (JAKIM)

System Links antara Mahkamah Syariah dan agensi-agensi kerajaan mewujudkan hubungan penyeragaman maklumat secara sehala dan dua hala untuk meningkatkan prestasi kerja antara agensi-agensi tersebut.[61]

Penerbitan Penghakiman dalam Jurnal Perundangan

Mahkamah Syariah di Malaysia tidak ketinggalan untuk mengikut jejak langkah Mahkamah Sivil dalam usaha mengumpul dan menerbitkan penghakiman yang dibuat oleh Hakim-Hakim di Mahkamah Syariah. Sebagaimana yang berlaku di Mahkamah Sivil, penghakiman yang diterbitkan adalah keputusan-keputusan yang dibuat oleh Hakim-Hakim Mahkamah Rayuan Syariah dan Mahkamah Tinggi Syariah. Penerbitan penghakiman di Mahkamah Syariah bermula pada tahun 1980 oleh Bahagian Hal Ehwal Islam (BAHEIS), Jabatan Perdana Menteri yang kini dikenali sebagai Jabatan Kemajuan Islam Malaysia (JAKIM) sehingga tahun 2003 pada jilid ke-16. Bagaimanapun, dengan penubuhan Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM) pada tahun 1998, penerbitan tersebut telah dikendalikan sepenuhnya oleh JKSM bermula tahun 2004 pada keluaran Jilid ke-17. Jurnal yang diterbitkan sekurang-kurangnya 2 kali dalam setahun ini bukan saja diedarkan di dalam negara tetapi juga di luar negara, termasuklah perpustakaan universiti-universiti terkemuka dunia seperti Harvard Universiti di Amerika Syarikat. Penghakiman di Mahkamah Syariah turut dilaporkan dalam sebuah lagi jurnal undang-undang yang diterbitkan oleh LexisNexis dalam Syariah Law Report untuk edaran dalam dan luar negara.[62] Beberapa penghakiman oleh hakim-Hakim Mahkamah Tinggi dan Rayuan Syariah di Negeri Sabah telahpun dimasukkan dalam jurnal-jurnal berkenaan.

Perlantikan Hakim Syarie Wanita di Sabah

Setelah hampir 36 tahun Mahkamah Syariah ditubuhkan di Negeri Sabah, seorang wanita dari kalangan Pegawai Syariah yang juga merupakan anak watan Negeri Sabah telah dilantik secara rasminya sebagai Hakim Syarie pada bulan Jun tahun 2014.  Perlantikan oleh Tuan Yang Terutama Yang Dipertua Negeri Sabah ini merupakan salah satu pengiktirafan tertinggi terhadap sumbangan wanita dalam perkhidmatan awam. Perlantikan ini sesungguhnya merupakan batu loncatan untuk lebih ramai lagi wanita di negeri ini dilantik sebagai Hakim Syarie. Ini tentunya satu lagi pencapaian yang membanggakan bagi Mahkamah Syariah Negeri Sabah dalam konteks menaikkan imej institusi kehakiman Islam ini sebaris dengan institusi kehakiman yang lain.[63]

Kewibawaan Hakim Syarie wanita untuk mengendalikan kes di Mahkamah Syariah tidak perlu diragui. Ini kerana, semua Pegawai Syariah samada lelaki atau wanita telahpun mengikuti kursus dan latihan khas dalam bidang pentadbiran dan kehakiman Islam selama 1 tahun di universiti tempatan. Salah satu kelayakan untuk diterima sebagai Pegawai Syariah dalam perkhidmatan kehakiman selain memiliki Ijazah dalam Sarjana Muda Syariah adalah seseorang itu mestilah memiliki Diploma Lanjutan Pentadbiran Undang-Undang dan Kehakiman Islam (DAIJ) dari Universiti Islam Antarabangsa Malaysia (UIAM) atau mana-mana universiti yang diiktiraf oleh Jabatan Perkhidmatan Awam Malaysia (JPAM). Sebelum dilantik sebagai Hakim Syarie, pegawai berkenaan perlulah terlebih dahulu dilantik sebagai Pendaftar Mahkamah, Pegawai Sulh, Pegawai Penyelidik, Pendakwa Syarie, Peguam Syarie di Bahagian Sokongan Keluarga (BSK) atau Peguam Syarie di Jabatan Bantuan Guaman (JBG)).

Peguam Syarie di Mahkamah Syariah Sabah

Penglibatan Peguam Syarie di dalam pengendalian kes-kes di Mahkamah Syariah semakin dirasai kepentingannya. Sehingga kini, lebih dari 60 Peguam Syarie telah diterima masuk dan beramal di Mahkamah Syariah di seluruh Sabah. Kebanyakan Peguam Syarie ini adalah pengamal undang-undang di Mahkamah Sivil lulusan Sarjana Muda Undang-Undang (LL.B) dari dalam dan luar negara. Terdapat juga dari kalangan mereka yang berkelulusan double degrees iaitu Sarjana Muda Undang-Undang (LL.B) dan Syariah. Turut berkelayakan untuk diterima sebagai Peguam Syarie adalah dari kalangan mereka yang berkelulusan Syariah dan Undang-Undang (BA. Shariah) samada dari Universiti tempatan atau luar negeri.

Boleh dikatakan hampir setiap hari khidmat Peguam Syarie digunakan dalam pelbagai kes di Mahkamah Syariah Negeri Sabah. Keadaan ini amat positif dalam konteks membantu para hakim dalam melicinkan perjalanan kes terutama sekali bagi kes-kes melibatkan perbicaraan penuh.[64] Peranan Peguam Syarie di negeri ini juga semakin terserlah dengan kewujudan dua (2) persatuan peguam Muslim di Sabah iaitu Persatuan Peguam Muslim Sabah (AMAL) dan Persatuan Peguam Wanita Muslim Sabah (SALWA). Pembukaan perkhidmatan Klinik Guaman yang dikendalikan secara percuma oleh Peguam Syarie di Bangunan Mahkamah Syariah Tawau setiap hari jumaat adalah salah satu peranan penting para peguam syarie untuk bersama masyarakat Islam dalam memperkasa perundangan Islam di negeri ini.[65]

PEMANTAPAN MAHKAMAH ANAK NEGERI (MAN)

Melihat kepada perkembangan yang berlaku di Mahkamah Syariah hari ini sebagaimana yang dibincangkan di atas dalam konteks menaikkan imej serta kualiti perkhidmatan kepada orang awam, adalah menjadi harapan bahawa MAN juga akan turut serta merasai perkembangan-perkembangan tersebut menurut kemampuan yang ada. Usia kewujudan MAN yang telah melebihi 100 tahun sudah sewajarnya diberi tempat dan perhatian yang istimewa dari pihak kerajaan. Sesuai dengan pembinaan bangunan MAN yang canggih bernilai jutaan ringgit di daerah-daerah di Sabah, sudah sampai masanya institusi kehakiman anak negeri ini mempunyai jabatannya sendiri yang dikenali sebagai Jabatan Kehakiman Anak Negeri Sabah (JKANS). Dengan adanya jabatan tersebut, usaha untuk mengujudkan waran perjawatan bagi pegawai dan kakitangannya dapat dilaksanakan sebagaimana jabatan-jabatan lain. Walaupun perkara ini sudahpun disuarakan sebelum ini, namun usaha ini perlu dibangkit dan gerakkan dari semasa ke semasa agar ia dapat direalisasikan secepat mungkin.[66] Pengalaman yang dilalui oleh Mahkamah Syariah Sabah dalam melicinkan penyelesaian pertikaian melalui Majlis Sulh umpamanya, wajar diambil diambil pertimbangan bagi pengujudan Pegawai Sulh atau Mediasi di MAN.

Tanpa meminggirkan penglibatan Ketua-Ketua Adat Negeri yang terdiri dari Ketua Kampung, Ketua Anak Negeri, Ketua Daerah dan pemimpin masyarakat peribumi dalam institusi Kehakiman Adat Negeri, sudah sampai masanya bagi institusi ini turut dianggotai oleh mereka yang berlatar belakangkan pendidikan undang-undang (LL.B). Kajian dari masa ke semasa boleh dilakukan untuk melihat bagaimana golongan berlatar belakangkan undang-undang ini boleh diserapkan ke dalam institusi kehakiman adat negeri. Jika perlu, mereka ini dilantik sebagai hakim bagi kes-kes di peringkat Mahkamah Anak Negeri Daerah. Ini kerana, Mahkamah tersebut diberi peranan untuk mendengar semakan dan rayuan bagi kes yang diputuskan di Mahkamah Anak Negeri.[67] Isu-isu berkaitan undang-undang lazimnya akan dibangkitkan di peringkat ini yang sudah tentu memerlukan penelitian dan pemahaman persoalan undang-undang yang dibangkitkan. Kemahiran yang tinggi dalam bidang perundangan diperlukan untuk menyelesaikan isu-isu perundangan.

Satu lagi usaha yang boleh dilaksanakan bagi memperkukuh institusi MAN adalah dengan mewujudkan Jawatankuasa Teknikal Undang-Undang Adat Anak Negeri Sabah. Jawatankuasa ini berperanan untuk mengumpul dan mengkaji adat-adat pribumi di Sabah bagi merangka undang-undang adat negeri yang difikirkan sesuai untuk dikanunkan. Usaha ini sejajar dengan saranan YAB Ketua Menteri Sabah untuk menggerakkan usaha bagi mengujudkan pangkalan data (data base) adat-adat pribumi di Sabah semasa ucapan perasmiannya pada Persidangan Dwi Tahunan Ketua-Ketua Adat Peringkat Negeri Sabah di Sandakan pada tahun 2013.[68] Pembentukan Jawatankuasa Teknikal Undang-Undang ini telah dilaksanakan di Mahkamah Syariah semenjak tahun 1988 lagi dan hasilnya, kini terdapat sebanyak 11 Enakmen berkenaan dengan undang-undang Islam yang terpakai di Negeri Sabah.

PENUTUP

Mahkamah Syariah Negeri Sabah sememangnya mempunyai sejarah tersendiri yang unik dan menarik. Hampir 100 tahun yang lampau, peranan dan fungsinya telah dijalankan sepenuhnya oleh sebuah mahkamah adat pribumi yang dinamakan sebagai Mahkamah Anak Negeri. Hanya 15 tahun selepas Sabah mencapai kemerdekaan, baharulah sebuah institusi kehakiman Islam iaitu Mahkamah Syariah di tubuhkan di negeri ini. Kini, dengan tertubuhnya Mahkamah Syariah, MAN tidak lagi menjalankan tugasnya untuk mengendalikan kes-kes melibatkan tuntutan dan pertikaian berkaitan hukum hakam Islam. Mahkamah Syariah terus melakar sejarahnya yang tersendiri sebagaimana yang telah dibincangkan di atas untuk memenuhi tuntutan dan keperluan umat Islam di Negeri ini. Walaupun masih banyak kekurangan yang perlu ditambah baik, namun beberapa pencapaian dalam kerangka pentadbiran dan perundangan Mahkamah Syariah yang dibincangkan di atas boleh dikongsi oleh MAN bagi memantapkan lagi institusi kehakiman adat negeri ke satu tahap yang boleh dibanggakan. Adalah diharapkan tulisan ini dapat menambahkan lagi khazanah bacaan dan rujukan berkaitan institusi perundangan di Negeri Sabah tercinta ini bagi kedua-dua Mahkamah Syariah dan Mahkamah Anak Negeri.

[1]Penulis merupakan Hakim Mahkamah Tinggi Syariah Negeri Sabah sejak 6 Jun 2013. Kini bertugas sebagai Hakim Mahkamah Tinggi Syariah Tawau, Sabah. Pernah memegang jawatan Ketua Pendaftar Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah dari 16 Januari 2012 hingga 6 Jun 2013. Mula bertugas sebagai Hakim Mahkamah Rendah Syariah semenjak 1 Oktober 1996 di Pantai Barat Kota Kinabalu. Sebelum bertugas di Mahkamah Syariah, Penulis pernah beramal sebagai Peguambela dan Peguamcara Mahkamah Tinggi (Sabah & Sarawak) pada tahun 1996. Tulisan ini dibentangkan dalam Simposium Anak Negeri Sabah di Magellan Hotel, Sutera Harbour, Kota Kinabalu pada 8 September 2014. Beberapa bahagian dalam tulisan ini adalah dipetik dan dikemaskini dari tulisan asal Penulis bertajuk “Perundangan Islam di Sabah: Sejarah dan Bidangkuasa” yang dibentangkan dalam Seminar Perundangan Islam di Sabah, anjuran Jabatan hal Ehwal Agama Islam Negeri Sabah, Majlis Professor Negara dan JAKIM Sabah dengan kerjasama Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah dan Pejabat Hal Ehwal Anak Negeri Sabah di Dewan Sri Kinabalu, Kompleks Tabung Haji Sabah, Kota Kinabalu pada 4 Disember 2012. Penulis juga menggunakan semula dengan beberapa olahan dan penambahbaikan kepada tulisan Penulis bertajuk “Pengenalan Kepada Peranan dan Bidang Kuasa Mahkamah Syariah Negeri Sabah” yang dibentangkan semasa Sesi Lawatan dan Mendengar Taklimat oleh Pegawai Pentadbir dan Pensyarah UiTM anjuran Pusat Akademi Pengajian Islam kontemporari (ACIS) (Pusat Islam) Cawangan Sabah ke Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah bertempat di Dewan Hikmah, Wisma MUIS, Kota Kinabalu pada 3 Oktober 2013. Kertas Kerja ini telah dibentangkan Penulis dalam Simposium Anak Negeri Sabah Kali ke-3 pada 8hb. September 2014 di Ball Room, Magellan Hotel, Sutera Harbour, Kota Kinabalu. Terdapat penambahan maklumat dalam tulisan ini setelah dikemas kini setakat pada 7hb. Mac 2015.

[2] Lihat Enakmen Mahkamah Anak Negeri 1992.

[3] Lihat Ordinan Mahkamah Anak Negeri 1992. Di Sarawak, Mahkamah Anak Negeri adalah dipanggil Mahkamah Bumiputera. Untuk lebih lanjut, rujuk dalam http://www.nativecourt.sarawak.gov.my.

[4] Lihat juga Jasri @ Nasip B. Matjakir, Qadi: Perlantikan, Bidangkuasa dan Permasalahan, Satu Kajian di Sabah, Kertas Projek Diploma Pentadbiran Undang-Undang dan Kahakiman Islam (DAIJ), Universiti Islam Antarabangsa Malaysia, Petaling Jaya, 1993, hal. 43-44.

[5] Sharifah Zaleha bt. Syed Hassan, Native Courts and the Construction of Modern Legal Thinking in Sabah: A case Study dalam Native Court and customary law of Sabah (with cases and decisions), Jabatan Cetak Kerajaan, Sabah, 1993, hal. 156.

[6] Ismail Yusoff, Politik dan agama di Sabah, Penerbit Universiti Kebangsaan Malaysia, Bangi, 2004, pp. 39-41. Antara Ketua Anak Negeri di kalangan orang Islam yang terkenal ketika itu adalah Panglima Undang, Pangeran Hj. Omar, Pangeran Mohd Abbas, Orang Kaya Mohd. Arshad and Haji Pati. Pangeran Mohd Abbas dan Pangeran Hj. Omar dikenali mempunyai pengetahuan yang baik mengenai undang-undang adat dan undang-undang Islam.

[7] M.B. Hooker, Native Law in Sabah and Sarawak dalam Native Court and customary law of Sabah (with cases and decisions), Jabatan Cetak Kerajaan, Sabah, 1993, hal. 8-9; Lihat juga Jasri @ Nasip B. Matjakir, Qadi: Perlantikan, Bidangkuasa dan Permasalahan, Satu Kajian di Sabah, Kertas Projek Diploma Pentadbiran Undang-Undang dan Kahakiman Islam (DAIJ), Universiti Islam Antarabangsa Malaysia, Petaling Jaya, 1993, hal. 43-50. Native Court Ordinance 1953 telah dipinda sebanyak 2 kali iaitu pada tahun 1958 dan 1959.

[8]Sabihah Osman, “Perkembangan politik di Sabah” dalam Hairi Abdullah, Abdul Samad Hadi & Zulkifly Haji Mustapha (eds), Sabah: Perubahan dalam pembangunan, Bangi: Universiti Kebangsaan Malaysia, 1986, hal. 75; Semasa pendudukan Jepun di Sabah, Tun Datu Mustapha bin Datu Harun telah dilantik sebagai KAN bagi menggantikan bapanya yang telah meninggal dunia di Kudat pada tahun 1942. Untuk lebih lanjut, lihat dalam Sabihah Osman, Ismail Ali & Baszley Bee B. Basrah Bee, Tun Datu Hj. Mustapha bin Datu Harun: Jasabaktinya dalam pembangunan sosial Sabah, Universiti Malaysia Sabah, 2006, hal. 4; Abdul Hadi Harman Shah, Junaenah Sulehan, Mohamed Yusoff Ismail, Nor Azizan Idris & Zahra Yaacob, Tun Mustapha dan pembangunan Sabah, Yayasan Sabah,  Edisi Pertama, Sabah, 2003, hal. 11-13.

[9] Jasri @ Nasip B. Matjakir, Qadi: Perlantikan, Bidangkuasa dan Permasalahan, Satu Kajian di Sabah, Kertas Projek Diploma Pentadbiran Undang-Undang dan Kahakiman Islam (DAIJ), Universiti Islam Antarabangsa Malaysia, Petaling Jaya, 1993, hal. 47.

[10] Lihat misalnya Mohammad Agus Yusoff, Malaysian federalism: Conflict or consensus, Bangi, Penerbit Universiti Kebangsaan Malaysia, 2006, hal. 229-233.

[11] Abdul Malek Unar, Jatuh bangunnya PBS: Parlimen satu penentuan, Kota Kinabalu, Sabah Media Network, 1994, hal. 12-20; Muhiddin Yusin, Islam di Sabah, Kuala Lumpur, Dewan Bahasa dan Pustaka, 1990, hal. 34; Jeffrey G. Kitingan, Justice for Sabah, Shelma Publications and News Agency, Lahad Datu, Sabah, 2006, hal. 12-18; Patrick bin Sindu & Abdul Malek Unar, Isu 20 pekara: Jaminan dan perlindungan, STUDIO 3, Kota Kinabalu, 1993, hal. 16-21.

[12] Dalam Perkara 20, perkara agama bagi Negeri Sabah telah diletakkan di tempat pertama dalam senarai. Perkara Pertama menyebutkan bahawa sementara Islam diiktiraf dan diterima sebagai agama bagi persekutuan, Negeri Sabah tidak akan memasukkan mana-mana agama sebagai agama bagi Negeri Sabah. Kenyataan ini menunjukkan betapa sentimen keagamaan begitu menebal khususnya di kalangan pemimpin Kristian di Sabah di ambang kemerdekaan Sabah tahun 1963. Justeru, tidak memeranjatkan apabila Perlembagaan Negeri Sabah tidak memperuntukkan Islam sebagai agama bagi Sabah ketika mencapai kemerdekaan. Kekosongan ini akhirnya berakhir apabila Islam dengan rasminya menjadi agama bagi Negeri Sabah apabila ianya dimasukkan dalam Perkara 5(1A) Perembagaan Negeri Sabah pada tahun 1973.

[13] Subky Latif, Sebahagian dari memoir Tun Datu Mustapha: Merdeka melalui Malaysia, Kuala Lumpur, Pustaka Antara, 1981, hal. 83. Dalam nada kesal Tun Mustafa menyatakan “adakah peranan Islam sebagai agama rasmi Negara langsung tidak memberi apa-apa erti kepada Kerajaan Sabah?”. Tun Mustapha menggunakan ungkapan “agama rasmi Negara” sebagai merujuk kepada Islam sebagai agama bagi Persekutuan. Beliau tidak menggunakan ungkapan “agama rasmi bagi negeri Sabah” memandangkan ketika itu, Islam belum lagi menjadi agama rasmi bagi Sabah.

[14] Emin Madi, Sinar perjuangan USIA, Sabah: Pertubuhan Islam Seluruh Sabah (USIA), 2009, hal. 93; Jeffrey G. Kitingan, Justice for Sabah, Lahad Datu: Shelma Publications and News Agency, 2006, hal. 101.

[15] Johari Alias, How Islam spread to Sabah dalam Cenderamata  Masjid Negeri Sabah bersempena perasmian Masjid Negeri Sabah oleh Yang DiPertuan Agong Malaysia pada 28 Jun 1977, hal. 43. Lihat juga Herman Luping dalam artikelnya “Formation of Malaysia Revisited” dalam Jeffrey G. Kitingan & Maximus J. Ongkili (e.d), Sabah 25 years later: 1963-1988, Institute for Development Studies (Sabah), 1989, hal. 58.; Information Malaysia 1992-93 yearbook, Berita publishing  Sdn. Bhd, Kuala Lumpur, 1992, hal. 81.

[16] Untuk rujukan selanjutnya, lihat Mohammad Agus Yusoff, Malaysian federalism: Conflict or consensus, Bangi: Penerbit Universiti Kebangsaan Malaysia, 2006, hal. 229-233.

[17] Jasri @ Nasip B. Matjakir, Qadi: Perlantikan, Bidangkuasa dan Permasalahan, Satu Kajian di Sabah, Kertas Projek Diploma Pentadbiran Undang-Undang dan Kahakiman Islam (DAIJ), Universiti Islam Antarabangsa Malaysia, Petaling Jaya, 1993, hal. 50.

[18] Jasri @ Nasip B. Matjakir, Qadi: Perlantikan, Bidangkuasa dan Permasalahan, Satu Kajian di Sabah, Kertas Projek Diploma Pentadbiran Undang-Undang dan Kahakiman Islam (DAIJ), Universiti Islam Antarabangsa Malaysia, Petaling Jaya, 1993, hal. 50-52.

[19] Lihat Seksyen 108, Enakmen Pentadbiran Hukum Syarak 1977.

[20] Lihat Seksyen 46(1)(2)(3), Enakmen Pentadbiran Hukum Syarak 1977.

[21] Datuk Hj. Ahmad bin Idris adalah Kathi Besar yang pertama di Mahkamah Syariah Negeri Sabah. Beliau berasal dari Negeri Kelantan. Sehingga tulisan ini dibuat, Penulis belum menemui maklumat mengenai Kathi Besar Mahkamah Syariah yang kedua. Qadi Besar Sabah yang ketiga adalah Datuk Hj. Mohd Noor Wahab. Beliau memegang jawatan tersebut semenjak tahun 1992. Apabila Enakmen Mahkamah Syariah Sabah 1992 diluluskan, gelaran Qadi Besar dimansukhkan dan digantikan dengan gelaran Ketua Hakim Syarie bermula 1 Januari 1996. Beliau memegang jawatan Qadi Besar dan seterusnya Ketua Hakim Syarie Negeri Sabah sehingga tahun 1999. Ini bermakna, beliau merupakan Ketua Hakim Syarie pertama bagi Negeri Sabah. Beliau digantikan oleh Datuk Hj. Aidi Mokthar yang memegang jawatan ini bermula tahun 1999 hingga 2010. Jawatan tersebut kemudiannya dipegang oleh Ketua Hakim Syarie yang baru iaitu Yang Amat Arif Datuk Jasri @ Nasip Bin Matjakir bermula tahun 2010 sehingga kini. Datuk Hj. Aidi Mokthar telah mengosongkan jawatan tersebut berikutan perlantikan beliau sebagai Hakim Mahkamah Rayuan Syariah di Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia, Putrajaya pada tahun 2010. Datuk Hj. Aidi Mokthar merupakan anak jati Sabah yang pertama memegang jawatan sebagai Hakim Mahkamah Rayuan Syariah di peringkat Persekutuan.

[22] Jasri @ Nasip B. Matjakir, Qadi: Perlantikan, Bidangkuasa dan Permasalahan, Satu Kajian di Sabah, Kertas Projek Diploma Pentadbiran Undang-Undang dan Kahakiman Islam (DAIJ), Universiti Islam Antarabangsa Malaysia, Petaling Jaya, 1993, hal. 54.

[23] Lihat Seksyen 47, Enakmen Pentadbiran Hukum Syarak 1977.

[24] Lihat Seksyen 48(1), Enakmen Pentadbiran Hukum Syarak 1977.

[25] Enakmen Pentadbiran Hukum Syarak No. 15 Tahun 1977 (Pindaan 1981) mula berkuatkuasa 1hb. Disember 1981; Penubuhan ketiga-tiga peringkat Mahkamah tersebut boleh dirujuk kepada Seksyen 46(1), (2) dan (3) Enakmen Pentadbiran Hukum Syarak No. 15 Tahun 1977 (Pindaan 1981).

[26] Penulis berterimakasih atas maklumat yang diberikan oleh Yang Arif Ahmad bin Lakim mengenai perkara ini pada 2hb. Disember 2012. Beliau kini memegang jawatan sebagai Pengarah Bahagian Latihan di Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia, Putrajaya sejak tahun 2010. Sebelum ke Putrajaya, beliau pernah memegang jawatan sebagai Hakim Mahkamah Rendah Syariah dari tahun 1996 hingga 1998. Selepas itu beliau kemudiannya memegang jawatan sebagai Hakim Mahkamah Tinggi Syariah Sabah antara tahun 1998 sehingga 2010.

[27] Ketua Hakim Syarie yang pertama bagi Negeri Sabah adalah Datuk Hj. Mohd Noor Wahab. Beliau bersara dari perkhidmatan kehakiman pada tahun 1999 dan digantikan oleh Datuk Hj. Aidi Mokthar, anak kelahiran Daerah Papar, Sabah.

[28] Lihat Seksyen 4(1),(2) dan (3) Enakmen Mahkamah Syariah No. 14 Tahun 1992.

[29] Ketua Hakim Syarie yang pertama bagi Negeri Sabah adalah Datuk Hj. Mohd Noor Wahab. Beliau bersara dari perkhidmatan kehakiman pada tahun 1999 dan digantikan oleh Datuk Hj. Aidi Mokthar, anak kelahiran Daerah Papar, Sabah.

[30] Maklumat ini diperolehi dari Kertas Permohonan Unjuran Semula Perjawatan bagi Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah yang disediakan oleh Yang Arif Ahmad Din bin OKK Othman, mantan Ketua Pendaftar, Jabatan Kehakiman Syariah pada tahun 2008.

[31] Negeri Selangor, Melaka, Perlis dan Wilayah Persekutuan telah menandatangani Perjanjian bagi Mewujudkan Skim Perkhidmatan Gunasama Pegawai Syariah pada 17 Mei 1999. Negeri Sembilan dan Pulau Pinang pula menandatangani Perjanjian tersebut pada 24 ogos 1999. Negeri Sabah pula menandatangani Perjanjian tersebut di Kota Kinabalu pada 19 Jun 2008. Tujuh negeri lain iaitu Kedah, Kelantan, Perak, Johor, Pahang, Johor dan Sarawak masih belum menerima Perjanjian Gunasama tersebut setakat bulan Disember 2012.

[32] Cadangan untuk mewujudkan Skim Perkhidmatan Gunasama Pegawai Syariah telah dipersetujui oleh Jemaah Menteri di peringkat Kerajaan Persekutuan pada 3 Julai 1996. Berikutan itu, Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM) secara rasminya ditubuhkan pada 1 April 1998. Jabatan ini diketuai oleh Ketua Hakim Syarie Malaysia yang juga berfungsi sebagai Pengarah JKSM.

[33] Perjanjian ini dilihat membuka ruang kepada Pegawai serta kakitangan sokongan dalam semua peringkat dari Semenanjung Malaysia untuk ditempatkan bagi berkhidmat di JKSNS. Bagaimanapun, penghantaran bagi penempatan pegawai dan kakitangan dari Persekutuan khususnya dari Semenanjung Malaysia adalah tertakluk kepada persetujuan dan kelulusan dari Kerajaan Negeri Sabah. Ini termaktub dalam Perkara 5 Perjanjian Perkhidmatan Gunasama tersebut antara Kerajaan Persekutuan dan Kerajaan Negeri Sabah. Perjanjian tersebut juga jelas menyatakan bahawa keutamaan hendaklah diberikan kepada anak-anak tempatan dari Negeri Sabah bagi sebarang pengisian jawatan di JKSNS.

[34] Bilangan Pegawai dan kakitangan JKSNS berdasarkan waran perjawatan sebanyak 214 ini kekal tidak berubah sehingga tulisan ini dibuat pada 3 Oktober 2013.

[35] Mesyuarat Unjuran Semula Perjawatan bagi Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia (JKSM), Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah (JKSNS) dan Mahkamah Syariah Wilayah Persekutuan (MSWP) pada tahun 2012 telahpun diadakan sebanyak 2 kali setakat ini iaitu pada bulan Julai 2012 di Hotel Quality Shah Alam dan bulan Oktober 2012 di Hotel Heritage Cameron Highland. Mesyuarat ini dipengerusikan oleh Yang Arif Datuk Seri Yusuf Che Teh, Hakim Mahkamah Rayuan Syariah Persekutuan. Penulis turut terlibat dalam mesyuarat tersebut mewakili JKSNS.

[36] Lima peringkat Mahkamah di Mahkamah Sivil adalah Mahkamah Majistret, Mahkamah Sesyen, Mahkamah Tinggi, Mahkamah Rayuan dan Mahkamah Persekutuan.

[37] Untuk keterangan lanjut, rujuk Kertas Konsep Pewujudan Majlis Rayuan Syariah dan Mahkamah Tengah Syariah, Menaik taraf kedudukan Mahkamah Tinggi Syariah, penstrukturan semula Mahkamah Rayuan Syariah Negeri serta menaik taraf Hakim-Hakim Mahkamah Syariah yang disediakan oleh Seksyen Syariah, Bahagian Penasihat, Jabatan Peguan Negara, Putrajaya, Malaysia bertarikh 18 Ogos 2011 setebal 39 halaman; Lihat juga kenyataan Menteri di Jabatan Perdana Menteri, Datuk Seri Jamil Khir Bahrom mengenai penaik tarafan Mahkamah Syariah ini dalam The Star Online bertarikh 9 Jun 2012 di http://mstar.com.my/berita/cerita.asp?file=/2012/6/9/mstar_berita/20120609153553&sec=mstar_berita. Bagi Negeri Sabah, cadangan ini telahpun dibentangkan di hadapan Majlis Ugama Islam Sabah (MUIS) pada tahun 2012. Perkembangan mengenai perkara ini sekali lagi dimaklumkan kepada MUIS semasa kunjungan hormat Jawatankuasa Teknikal Undang-Undang dan Hukum Syarak Persekutuan yang diketuai oleh Tan Sri Sheikh Ghazali bin Abdul Rahman kepada Pengerusi MUIS, Yang Berhormat Datuk Hj. Suhaili Said di Bangunan Wisma MUIS pada 7 Disember 2012. Penulis turut serta dalam pertemuan tersebut bagi mengiringi Ketua Hakim Syarie Negeri Sabah.

[38] Tapak pembinaan bangunan Mahkamah Syariah bagi Kota Kinabalu adalah bersebelahan Masjid Bandaraya, Teluk Likas, Kota Kinabalu. Lihat laporan akhbar dalam http://www.bernama.com/bernama/state_news/bm/news.php?id=1109025&cat=sbm; Ucapan penuh oleh YAB Datuk Seri Panglima Musa Haji Aman, Ketua Menteri Sabah dalam perasmian tersebut boleh dilihat dalam  http://www.sabah.gov.my/main/ms-MY/Press/Details/2015002325.

[39] Perkara 74(2), Perlembagaan Persekutuan.

[40] Perkara 75, Perlembagaan Persekutuan.

[41] Lihat Seksyen 12, Enakmen Mahkamah Syariah 2004.

[42] Lihat Seksyen 11, Enakmen Mahkamah Syariah 2004.

[43] Lihat Seksyen 13, Enakmen Mahkamah Syariah 2004.

[44] Lihat Seksyen 16, Enakmen Mahkamah Syariah 2004.

[45] Lihat Seksyen 17, Enakmen Mahkamah Syariah 2004.

[46] Lihat Seksyen 18, Enakmen Mahkamah Syariah 2004.

[47] Noh bin Abdul Aziz & Anor v Director of Lands & Surveys, Kota Kinabalu & Anor, High Court Tawau Originiting Motion No. T(25)-01 of 1999.

[48] Mohd Ridzuan Awang, Isu-Isu Semasa Dalam Pentadbiran Harta Pusaka Orang Islam di Malaysia dalam Isu Syariah dan Undang-Undang disunting Mohammad Zaini, Abdul Basir Mohamad, Mohd. Nasran Mohamad dan Mohd Zamro Muda, Siri 16, Jabatan Syariah, Fakulti Pengajian Islam, Universiti Kebangsaan Malaysia, Bangi, 2007, hal. 166.

[49] Kes jenayah No. S-3/95-7(7) tahun 2001. Kes ini diputuskan oleh yang Arif Jasri bin Matjakir.

[50] Kes Jenayah No. S-3/95-7 (03) tahun 2001. Kes diputuskan oleh Yang Arif Jasri bin Matjakir.

[51] Penulis sendiri telah menyaksikan hukuman berkenaan. Penulis telah diberi kesempatan untuk memegang alat sebat dan melihat sendiri bahagian tubuh yang telah disebat.

[52] Seksyen 125(3)(c) Enakmen Tatacara Jenayah Syariah 2004 memperuntukkan bahawa pelaksanaan sebatan syariah hendaklah dijalankan di hadapan seorang Pegawai Perubatan Kerajaan di mana-mana tempat sebagaimana yang diarahkan oleh Mahkamah atau di suatu tempat yang telah ditetapkan oleh kerajaan. Dapat difahami bahawa selain daripada penjara, Mahkamah Syariah mempunyai kuasa untuk memerintahkan pelaksanaan hukuman sebat dijalankan di mana-mana tempat yang munasabah termasuklah di tempat awam seperti perkarangan masjid.

[53] Kes No. 12400-142-0004-2014, Mahkamah Tinggi Syariah Tawau. Pesalah telah didakwa dan disabitkan atas kesalahan melakukan persetubuhan haram dengan seorang wanita di bawah Seksyen 80(1) Enakmen Kesalahan Jenayah Syariah 1995.

[54] Laporan lengkap mengenai perlaksanaan hukuman sebat berkenaan boleh dilihat di https://erakita.wordpress.com/2014/10/29/sebatan-syariah-pertama-di-khalayak-ramai/; Lihat juga laporan berkenaan dalam http://syariah.perak.gov.my/keratan-akhbar/keratan-akhbar/keratan-akhbar-blogerakita-17072014.

[55] Penulis merupakan salah seorang ahli dalam mesyuarat pembentukan SOP berkenaan yang diadakan di Bangunan Mahkamah Syariah Wilayah Persekutuan Putrajaya, Bangunan Annexe, Istana Kehakiman, Presint 3, Putrajaya pada 17 Mac 2015. Jemputan lain adalah pegawai dari Kementerian Kesihatan Malaysia, Jabatan Peguam Negara dan Ibu Pejabat Penjara Malaysia.

[56] Lihat Seksyen 99 Enakmen Tatacara Mal Mahkamah Syariah No. 10 Tahun 2004.

[57] Di Mahkamah Syariah Tawau sebagai contohnya, ada ketikanya terdapat antara 6 hingga 8 kes sehari yang berjaya mencapai penyelesaian melalui persetujuan bersama di hadapan Pegawai Sulh. Kes berkenaan lazimnya dapat diindoskan oleh Hakim pada hari yang sama. Ini bermakna, kes berkenaan dikira telah selesai tanpa melalui proses perbicaraan.

[58] Penulis berterimakasih atas maklumat yang diberikan oleh Tuan Muhamad Aslam bin Ahmad, Penolong Pegawai Syariah, Bahagian Sokongan Keluarga (BSK) Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Sabah kepada Penulis pada 7 September 2014.

[59] Penulis berterimakasih atas maklumat yang diberikan oleh Tuan Mohd Saifullah, Penolong Pengarah Bahagian Sokongan Keluarga (BSK) Sabah kepada Penulis pada 1 Oktober 2013. Sehingga tulisan ini dibuat, antara jenis perintah yang boleh dikuatkuasakan melalui BSK selain nafkah isteri dan anak adalah nafkah eddah dan mut’ah. Perkhidmatan ini dibuat secara percuma dan akan diperluaskan kepada beberapa lagi jenis perintah dari semasa ke semasa.

[60] Fungsi SPKMS ini dipetik dari laman web rasmi Jabatan Kehakiman Syariah Terengganu di syariah.terengganu.gov.my/spkms.php pada 7 September 2014.

[61] Ibid.

[62] http://.lexisnexis.com.my/en-my/products/shariah-law-journal.page

[63] Penulis berterima kasih atas maklumat ini yang diberikan oleh Tuan Ade Rizal Pahlevi bin Mohd Zain, Ketua Pendaftar Jabatan Kehakiman Syariah, Negeri Sabah kepada penulis pada 7 September 2014. Hakim Syarie wanita tersebut adalah Puan Taherah binti Tahir, berkelulusan Sarjana Muda Syariah dan Undang-Undang, Universiti Malaya. Sebelum dilantik sebagai Hakim Syarie, beliau memegang jawatan sebagai Pendaftar Kanan, Mahkamah Tinggi Syariah Negeri Sabah. Beliau mula menjalan tugas sebagai Hakim Mahkamah Rendah Syariah, Pantai Barat, Kota Kinabalu sejak 1 Jun 2014. Sebelum itu, ada 2 Hakim Syarie wanita telah dilantik melalui perkenan Yang diPertuan Agong pada bulan Mei 2010 iaitu Puan Suraya Ramli dari Sabah dan Puan Rafidah binti Abdul Razak dari Pulau Pinang yang ditugaskan sebagai Hakim Mahkamah Rendah Syariah di Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur dan Putrajaya. Ucapan tahniah mengenai perlantikan Hakim Syarie Wanita pertama di Sabah oleh YAB Datuk Seri Panglima Musa Haji Aman, Ketua Menteri Sabah dapat disentuh dalam ucapan YAB Ketua Menteri Sabah semasa merasmikan Majlis Pecah Tanah Kompleks Bangunan Mahkamah Syariah Kota Kinabalu, Sabah pada 13 Febuari 2015. Lihat ucapan tersebut dalam http://www.sabah.gov.my/main/ms-MY/Press/Details/2015002325. Untuk lebih lanjut mengenai perlantikan Hakim Syarie Wanita yang pertama bagi Negeri Sabah, lihat laporan terperinci dalam https://erakita.wordpress.com/2014/11/13/hakim-syarie-wanita-pertama-di-sabah/.

[64] Penulis mengucapkan terimakasih kepada Tuan Azmi bin Talip, Timbalan Pendaftar Mahkamah Tinggi Syariah, Sabah atas maklumat yang diberikan kepada Penulis pada 7 September 2014.

[65] Klinik Guaman secara percuma di Mahkamah Syariah Tawau ini mula beroperasi di Bangunan Mahkamah Syariah Tawau sejak bulan 3 Oktober 2014. Satu bilik khas telah disediakan untuk para peguam syarie bagi mengendalikan perkhidmatan  yang dibuat pada setiap hari jumaat antara jam 2.00 petang hingga 4.00 petang.

[66] Lihat misalnya kenyataan Datuk Hajiji Haji Mohd Noor, Menteri Kerajaan dan Perumahan Tempatan dalam www.newsabahtimes.com.my/nstweb/fullstory/69426 bertarikh 19 Jun 2013. Dilihat pada 7 September 2014.

[67] Lihat Bahagian IV bermula Seksyen 16 hingga 17 Enakmen Mahkamah Anak Negeri 1992 yang memperuntukkan kuasa Penyemakan dan Rayuan bagi Mahkamah Anak Negeri Daerah.

[68] Lihat http://www.utusan.com.my/utusan/Sabah_%26_Sarawak/20130206/wb_06/Mahkamah-Anak-Negeri-masih-relevan. Dilihat pada 5 September 2014. Penulis merupakan salah seorang pembentang kertas kerja dalam Persidangan Tahunan Ketua-Ketua Adat Anak  Negeri Sabah di Hotel Four Points, Sandakan bertajuk “Peranan Mahkamah Anak Negeri  Antara Memperbaharui Undang-Undang (Perkahwinan dan Perceraian) 1976 dan enakmen Undang-Undang Keluarga Islam 2004” pada 4 dan 5hb Febuari 2013.